Научный журнал "Shakarim Journal of History" предназначен для научных работников, преподавателей, докторантов, магистрантов. Целью журнала является публикация результатов научного исследования по актуальным проблемам истории, обладающих новизной, способствующих развитию исторической науки, созданию открытой научной дискуссии среди ученых и исследователей.
Copyright presupposes the integrity and responsibility of each co-author who made a significant contribution to the writing of the article. The author has the right to store his publications in an institutional or other repository of his choice, provided he provides the appropriate link to the journal’s website.
ҚАЗАҚ – ЖОҢҒАР ТАРТЫСЫНДАҒЫ КЕЙБІР МӘСЕЛЕЛЕРІ
Аңдатпа. Жалпы мақала негізіне ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырлардағы Қазақ жеріне жоңғар шапқыншылығы мен оның салдарын жекелей жаңа ақпараттар енгізе отырып талданады. Аталған зерттеудің қорында тарихи, баспа, жекелей зерттеулердің және ғылыми жинақтар мен еңбектердің және ауысша деректерден алынған мәліметтеріне сүйене отырып, екі мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық дамуына талдау жасалынып,соғыстың шығу себептерін, соғыстың алғашқы жылдарындағы қазақтар үшін жеңілістің себептері талданады. Жоңғар басқыншылығының себеп-салдары мен зардаптарын жан-жақты зерттеп, анығына толық бойлап, ақиқатын ашып көрсету мүмкін болмасада, бүгінгі қазақ қоғамындағы белсенді тұлғалардың өте жоғары қызығушылығына байланысты жылдан жылға жаңа деректерді талдап, саралауға тура келеді. Аталған зерттеу жұмысында жоңғар басқыншылығының жалпылама талдау үдерісіне сай жүргізілген. Сонымен қатар, жалпы деректерге шолу жүргізіліп қысқаша тарихнамасы жасалған. Жалпы екі жақтың көшпелі қоғам тұрмысына сай болса да, қарама-қайшылықта ұқсас болып отырды. Қазақ елі басына ауыр-ауыр күн туған тарихтың қиын-қыстау кезеңдерінде қазақ қолбасшылары мен батырлары алдын алу шараларын ұйымдастыру, қазақ жерінің бостандығы мен тәуелсіздігі жолындағы әр кезеңдегі халықтың бірлігін, мемлекеттігін сақтауға тарихта айтарлықтай орын алады. Бұл зерттеудің мақсаты Жоңғар шапқыншылығы кезіндегі Қазақ хандығының негізгі қиындықтарын жан-жақты зерттеуге, осы қысымдардың қазақ қоғамындағы саяси, әлеуметтік және мәдени өзгерістерге қалай әсер еткенін бағалауға бағытталған. Жаңа деректер мен тұжырымдардың үздіксіз ағынын ескере отырып, бұл зерттеу дәуірге заманауи, жан-жақты көзқарас беру үшін соңғы ғылыми зерттеулерді жүйелі түрде жинақтауға және синтездеуге бағытталған.
Кілт сөздер: Қазақ–Жоңғар тартысы, Жоңғар басқыншылығы, Қазақ әскерінің қолбасшылары, Қазақстан тарихы, Соғыс стратегиясы, Қазақ хандығы.
Copyright (c) 2026 Қ.А. Нұрғазы, Қ.Қ. Байсарина, А.Б. Байгапанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ: 2010-2021 ЖЫЛДАРДАҒЫ ТАРИХИ БАҒЫТТАР
Аңдатпа. Мақалада тәуелсіз Қазақстанның білім беру жүйесін жаңғырту контексіндегі мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту саясатының 2010-2021 жылдар аралығындағы тарихи-логикалық эволюциясы кешенді түрде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі аталған кезеңдегі демографиялық өсім мен әлеуметтік сұраныстың артуы жағдайында мемлекеттік стратегиялық бағдарламалардың тиімділігін ғылыми тұрғыдан қайта пайымдау қажеттілігімен негізделеді. Автор нормативтік-құқықтық базаның трансформациясын саралай отырып, 2010 жылдан басталған «Балапан» бағдарламасының институционалдық маңызына ерекше назар аударады. Бағдарламаның мектепке дейінгі ұйымдар желісін ұлғайтудағы, мемлекеттік-жекеменшік әріптестік тетіктерін енгізудегі және мектеп жасына дейінгі балаларды қамту көрсеткішін динамикалық түрде өсірудегі рөліне тарихи-салыстырмалы талдау жасалады. Зерттеу барысында мектепке дейінгі білім берудің тек сандық көрсеткіштері ғана емес, сонымен қатар оның мазмұндық және сапалық параметрлері - кадрлық әлеуетті нығайту, педагогтардың кәсіби құзыреттілігін арттыру және білім беру стандарттарын халықаралық талаптарға сәйкестендіру мәселелері де терең зерделенеді. Сонымен қатар, мақалада қаржыландырудың жан басына шаққандағы нормативтік тетіктері, қала мен ауыл арасындағы инфрақұрылымдық алшақтық және балабақшалардағы орын тапшылығы секілді жүйелі проблемалардың тарихи алғышарттары мен шешу жолдары айқындалады. Тарихи-хронологиялық, жүйелілік және статистикалық талдау әдістерін қолдану негізінде автор Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру саясатының даму үрдістерін кезеңдерге бөліп жүйелейді. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік білім беру саясатының тарихи тәжірибесін қорытындылауға мүмкіндік береді және отандық білім беру жүйесін стратегиялық жоспарлаудың болашақ бағыттарын айқындау үшін ғылыми негіз болып табылады.
Кілт сөздер: мектепке дейінгі саясат, «Балапан» бағдарламасы, қаржыландыру, демографиялық өсім, мемлекеттікбалабақша, жекеменшік балабақшалар, білім беру реформалары.
Copyright (c) 2026 Э.А. Мусаева, Г.Н. Джабаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
КАЗАХСКО-КЫРГЫЗСКИЕ СТОЛКНОВЕНИЯ В 1760-1780 Х ГГ. И ПОЛИТИКА АБЫЛАЯ: ПРИЧИНЫ, ХОД, РЕЗУЛЬТАТЫ
Аннотация: Объектом исследования являются взаимоотношения Абылай-хана с алатаускими кыргызскими племенными объединениями во второй половине XVIII века. Данная работа направлена на выяснение причин и механизмов эскалации казахско-кыргызских конфликтов после устранения «джунгарского фактора», а также на анализ того, как военные и дипломатические стратегии Абылая работали над задачами стабилизации границ, возвращения пленных, имущества и обеспечения безопасности торговых путей. Источниковую базу исследования составляют архивные документы и материалы, включающие рапорты, донесения, переписку и материалы пограничной с казахскими землями администрации Российской империи; привлечены также опубликованные свидетельства и проведен историографический обзор предшествовавших работ. Методологически использованы принципы историзма, системности и причинно‑следственного анализа, а также сопоставление разнотипных источников для реконструкции исторических событий. На основе архивных документов прослежена динамика казахско-кыргызских столкновений и походов, выявлены доминирующие мотивы конфликтов, а также показана роль геополитического фактора. Делается вывод о многокомпонентном характере казахско‑кыргызских отношений: военная сила у Абылая сочеталась с прагматикой дипломатии и торгово‑экономических интересов, а итоговой целью выступало не столько территориальное урегулирование, сколько снижение пограничной нестабильности и восстановление управляемости налаживание связей и установление взаимных обязательств.
Ключевые слова: Абылай, Уали, казахско‑кыргызские отношения, военные походы, дипломатия, аманаты, караванная торговля.
Copyright (c) 2026 А.Р. Бейсембаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ТРАНСФОРМАЦИЯ УПРАВЛЕНЧЕСКОЙ МОДЕЛИ В КАЗАХСКОЙ ССР В 1960-Е ГГ.: ИСТОРИЧЕСКИЙ ОПЫТ И ПРОТИВОРЕЧИЯ РЕФОРМ
Аннотация. Статья посвящена комплексному историко-политическому анализу трансформации системы управления промышленностью и строительством в Казахской ССР в 1960–1970-е годы. В центре исследовательского внимания находится реформа управления промышленностью и строительством 1957–1965 годов, представлявшая собой масштабную институциональную попытку децентрализации и перехода от жесткого отраслевого принципа управления к территориальному. В работе подробно рассматриваются процессы создания, реорганизации и функционирования советов народного хозяйства в республике, их двойственная административная природа, а также нарастающие политические и экономические противоречия во взаимоотношениях республиканского управленческого аппарата и союзного центра. Автор анализирует как положительное влияние реформы на региональное развитие Казахстана, выразившееся в расширении его экономических прав, формировании новых промышленных узлов и росте инициативы на местах, так и негативные проявления в виде «местничества» и бюрократического параллелизма. Особое внимание уделяется причинам последующего свертывания децентрализации в 1965 году, продиктованным стремлением союзного руководства восстановить утраченный контроль над ресурсами. В статье аргументированно доказывается, что отказ от территориальной системы и возврат к централизованному отраслевому управлению привели к усилению сырьевой направленности казахстанской экономики, общему макроэкономическому замедлению и формированию предпосылок для латентного кризиса командно-административной модели в 1970-е годы. Исследование базируется на принципах историзма, научной объективности и системного подхода с привлечением широкого круга архивных материалов, нормативно-правовых актов и современной историографии.
Ключевые слова: совнархоз, реформа управления, децентрализация, Казахская ССР, территориальная система, общественно-политическая история, административно-командная система, местничество, партийный аппарат.
Copyright (c) 2026 А.Б. Данияров, Г.А. Абенова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ETHNIC COMPOSITION AND SOCIAL STRUCTURE OF THE POPULATION OF EAST KAZAKHSTAN IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY
Abstract. This article provides a comprehensive historical and demographic analysis of the social and economic transformation of East Kazakhstan during the nineteenth century. Using a multi-disciplinary approach, the study examines the evolution of the region’s ethnic composition, focusing on the complex dynamics of population growth and large-scale migration processes. A significant portion of the research is dedicated to the socio-cultural and economic contributions of the Tatar, German, and Polish diasporas, evaluating their pivotal role in institutionalizing trade networks, urban culture, and scientific exploration within the region. The paper critically investigates the strategic impact of the Russian Empire’s resettlement policy on the shifting demographic landscape of the Irtysh basin and the Altai foothills. Based on rigorous analysis of primary statistical sources and census data, the study reconstructs the social stratification and religious diversity of the population. Furthermore, it explores the structural changes in the traditional Kazakh nomadic economy, highlighting the gradual transition from extensive pastoralism to market-oriented livestock breeding and sedentary agriculture under the influence of settler-migrant interactions. The research concludes that by the late nineteenth century, East Kazakhstan had emerged as a unique multiethnic and frontier social space, where inter-ethnic integration and economic modernization laid the groundwork for the region’s long-term developmental trajectory.
Keywords: nation, region, Russian Empire, diaspora, resettlement, census, ethnic composition.
Copyright (c) 2026 N.A. Makhmetova (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ДЕТСКАЯ БЕСПРИЗОРНОСТЬ В АКТЮБИНСКОЙ ГУБЕРНИИ (1921-1922 ГГ.) В КОНТЕКСТЕ ГОЛОДА И ТРАНСФОРМАЦИИ СИСТЕМЫСОЦИАЛЬНОЙ ПОМОЩИ
Аннотация. В статье исследуется положение беспризорных детей Актюбинской губернии в период голода 1921-1924 годов. Вследствие стихийного бедствия и гибели взрослого населения в результате голода, проблемы защиты детей, как наиболее незащищенной части общества, заняли приоритетное место в деятельности местных органов власти. Все это предопределило важность изучения данной темы в отечественной историографии, посвященной социальным потрясениям первой четверти ХХ века. В статье на основе материалов архивных фондов и современных исследовательских данных всесторонне освещается положение детей Актюбинской губернии в рассматриваемый период. Особое внимание уделено тяжелому состоянию материального обеспечения детских учреждений, выраженному в нехватке продовольствия, одежды и жилых площадей; раскрываются причины распространения инфекционных заболеваний и их трагические последствия для воспитанников; изучается работа властей по ликвидации данных проблем. Наряду с оказанием помощи взрослому населению, первоочередной задачей государства стало жизнеобеспечение сотен тысяч детей, пострадавших от голода. Динамика численности детских домов была крайне нестабильной: периоды их роста сменялись сокращением и ликвидацией из-за отсутствия финансирования. В качестве альтернативных форм помощи власти были вынуждены организовывать ночлежки и столовые для беспризорников. Из-за увеличения детской смертности одним из способов помощи голодающим детям было переселение их в другие регионы республики, а также за ее пределы. Голод 1921-1924 годов принес трудности населению, особенно детям, и потребовал срочных мер по решению проблемы детской беспризорности. Экономические трудности в Советском Союзе, усугубленные положением казахского общества, осложняли решение детских проблем. Этот период остается одной из трагических страниц в истории страны.
Ключевые слова: Актюбинская губерния, беспризорные дети, голод 1921-1924 гг., детские дома, местные органы власти, переселение детей, инфекционные заболевания, помощь голодающим.
Copyright (c) 2026 Е. Конбай, Р.Д. Ахметова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ӨМІРБАЯНДЫҚ НАРРАТИВТІ МЕКТЕП ТАРИХЫНДА ҚОЛДАНУ ТӘЖІРИБЕСІ: ХХ ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН САЯСИ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ НЕГІЗІНДЕ
Аңдатпа. Мақалада мектеп тарихы курсында өмірбаяндық нарративті қолданудың теориялық-әдіснамалық және практикалық негіздері ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Солтүстік Қазақстан өңірінің саяси және ағартушылық қайраткерлері мысалында жан-жақты қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - тарихи тұлғаларды оқыту үдерісінде биографиялық тәсілдің педагогикалық әлеуетін анықтау, өмірбаяндық нарративке негізделген құрылымдық-мазмұндық оқыту моделін әзірлеу және оның тиімділігін тәжірибелік-эксперименттік жолмен тексеру. Әдіснамалық негіз ретінде диалектикалық, тарихи-хронологиялық, тарихнамалық, контент-талдау, салыстырмалы талдау, модельдеу, сондай-ақ педагогикалық диагностика әдістері қолданылды. Зерттеу барысында мектеп оқулықтарының мазмұны сарапталып, оқушылардың тарихи тұлғалар туралы білім деңгейі анкеталау, тестілеу, бақылау, пікірталас, жазбаша жұмыстар және дереккөздермен практикалық жұмыс арқылы анықталды. Диагностикалық кезең нәтижелері дәстүрлі оқыту тәсілдері тарихи тұлғаларды терең әрі жүйелі түсінуді қамтамасыз етпейтінін, білімнің көбіне ақпараттық деңгейде қалыптасатынын көрсетті. Өмірбаяндық нарративті жүйелі енгізу эксперименттік топтарда оқушылардың білім сапасының оң динамикасы байқалып, орта және жоғары деңгейдегі көрсеткіштер едәуір артты, ал оқу мотивациясы мен пәнге қызығушылық күшейді. Себебі тарихи контексті түсінуін, дереккөздермен жұмыс істеу, талдау, бағалау және рефлексия жасау дағдыларын айтарлықтай жетілдіргені анықталды. Зерттеу нәтижелері өмірбаяндық нарративті мектеп тарихын оқыту тәжірибесіне енгізудің ғылыми және практикалық маңызын дәлелдеп, тарихи білім мазмұнын жаңғыртуға бағытталған әдістемелік ұсыныстар ұсынады.
Кілт сөздер: өмірбаяндық нарратив, тарихи тұлға, мектеп тарихы, тарихты оқыту әдістемесі, тұлғатанулық тәсіл, педагогикалық эксперимент, танымдық құзыреттілік, сыни ойлау, Солтүстік Қазақстан, саяси қайраткерлер
Copyright (c) 2026 Ж.Ж. Шупанова, Г.С. Ильясова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
КРЕПОСТИ ЮЖНОГО ТУРКМЕНИСТАНА В XVIII-XIX ВВ.:СТРУКТУРНЫЙ АНАЛИЗ.
Аннотация. Объектом данного исследования стали крепости Южного Туркменистана XVIII-XIX вв. Обзор памятников Южного Туркменистана, с их обобщающей характеристикой и выделением характерных качеств отдельных объектов, не был еще предметом пристального изучения в туркменской историографии. Более того, XVIII-XIX вв. являются слабо изученным периодом в туркменской археологии. Автором предпринята попытка обзора составных компонентов туркменских укреплений, выделения их структурных особенностей и общих характеристик, а также проведение анализа полученных результатов. Цель данной работы - описание деталей крепостного ансамбля и построение комбинированного набора составных элементов укреплений. Примененный в работе историко - сравнительный метод исследования позволил привлечь весь арсенал имеющегося археологического материала и сопоставить его с данными исторических источников того периода. Задача нашего исследования привлечь как можно больше информативного материала, выстроит цепочку основных архитектурных и фортификационных частей, которые позволят встроить модель местной инженерной школы зодчества. Практическое назначение отдельных компонентов и элементов фортификации позволяет нам правильно понять их функциональное предназначение и обоснованное применение в быту. Крайне скудное наличие и сохранность фортификационных памятников XVIII-XIX вв. обуславливает их ценность как архитектурного наследия, так и их значимость в качестве объекта для пополнения материального и нематериального наследия туркменского народа. Автор надеется, что полученные данные позволять определить правильный ориентир последующих исследованиях в этой области.
Ключевые слова: Южный Туркменистан, Закаспийская область, крепости, туркменские мастера, архитектурные особенности, фортификационные решения, защитные укрытия, плановое построение, внутренние перекрытия, возведение стен
Copyright (c) 2026 С.Д. Атдаев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ОРТАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ КІТАПХАНА ҚЫЗМЕТІН ЖАҢҒЫРТУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ (1932-1960 ЖЖ)
Мақалада ХХ ғасырдың 30-шы жылдары Қазақстанда Орталық ғылыми кітапхананың құрудың тарихи факторлары, қалыптасу кезеніңдегі негізгі басымдықтар мен әдістері, кітапхана жұмысын үйлестіру мен басқару тарихы қарастырылады .Орталық ғылыми кітапхананың ғылыми,ақпараттық-библиографиялық қызметінің бағыттарын архив қopлapы мәліметтеріне сүйене отырып дамыту тарихы баяндалады. Мақалада отандық ғалымдардың аталған тақырыпқа қатысты жазылған еңбектеріне теориялық бағытта сараптамалар жасалынды. Орталық ғылыми кітапхананың ХХ ғасырдың 1932-1960 жж аралығындағы қызметі қарастырылып, Кеңестік саясаттың кітапхана жұмысына тигізген әсерін анықталады. Республикамызда ғылым , білім және мәдениетті дамытуда Орталық ғылыми кітапхананың қосқан үлесін зор екендігін ешкім жоққа шығара қоймайды. Құрылған күннен бастап ғылыми кітапхана Ұлттық Ғылым Академиясының тарихымен тікелей байланысты. 1932-1960 жылдар аралығында көптеген қиыншылықтарды басынан өткізіп, кәсіби тұрғыдан ең беделді мекемеге айналды. Одақ көлемінде басқа ғылыми кітапханалармен байланыс орнату және кәсіби мамандармен ұжымды толықтыру ,кітап қорын жасақтау,өңдеу,анықтамалық-библиографиялық жұмыстарына талдау жасалынып, Орталық ғылыми кітапхананың атқарған қызметі мен жеткен жетістіктерінің тарихы айқындалды. Құрылу процессінде кездескен қиыншылықтарға қарамастан, Орталық ғылыми кітапхана елімізде ғылым,білім және мәдениеттің дамуына зор үлесін қосуы баяндалады. Сонымен қатар мақалада кітапхананың құрылуынан бастап 1960 жылдар аралағына дейінгі кезеңдеріне шолу жасаланылады. Кітапхананың дамуына әер еткен негізгі жаңалықтар кезеңдер арқылы көрсетілді.
Орталық ғылыми кітапхана; ақпарат; ақпараттық ресурстар; ақпараттық технологиялар; кітап қоры; ғылыми-ақпарат; библиография
Copyright (c) 2025 А.Б. Нуртазаева, К.Т. Туенбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ҰЛТТЫҚ БИБЛИОГРАФИЯ ЖӘНЕ М.ДУЛАТҰЛЫ: ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ БАСЫЛҒАН КІТАПТАРДЫ КӨРСЕТКІШНІҢ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ
Мақала алаш қайраткері М. Дулатұлының 1926 жылы жарық көрген «Қазақ тілінде басылған кітаптарды көрсеткіш» еңбегіндегі библиографиялық құрылымды зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты – аталған көрсеткіштің қазақ кітаптану ғылымының дамуына қосқан үлесін айқындау және оның ғылыми-тәжірибелік маңызын дәлелдеу. Ізденіс материалы ретінде көрсеткіштің түпнұсқасы, сонымен қатар қазақ кітабының тарихына, библиографиясының қалыптасуы мен даму мәселелеріне арналған зерттеулер алынды. Тақырыптың өзектілігі – «Қазақ тілінде басылған кітаптарды көрсеткіш» еңбегіндегі библиографиялық құрылымның ерекшеліктері мен құндылығы бүгінгі күнге дейін толыққанды зерделенбеуінде жатыр. Зерттеу барысында мәліметтерді жүйелеу, салыстырмалы талдау жүргізу, жинақтау, жіктеу және бағалау әдіс-тәсілдері қолданылды. Ізденіс нәтижесінде көрсеткіштің құрылымдық элементтері, қолданылған библиотәсілдер анықталып, оның қазақ библиографиясының алғашқы ғылыми үлгілерінің бірі екендігі дәлелденді. Сонымен қатар, көрсеткіште қамтылған кітаптардың мазмұндық-тақырыптық жіктелуі қазақ баспа ісінің сол кезеңдегі даму деңгейін айқын көрсететіні анықталды. Бұл еңбек ұлттық кітап мәдениетінің тарихын зерттеуде маңызды дереккөзі болып табылады және қазақ кітап мұрасын сақтау мен насихаттауда ерекше орын алады. Эмпирикалық талдаулардың нәтижелерін ЖОО-да оқытылатын 6B03205 – «Кітапханалық ақпараттық жүйелер» мамандығының «Кітапхана ісінің тарихы», «Кітапханатану», «Кітапханалық каталог», «Қазақстан және шетелдік библиография» пәндерінде, сондай-ақ Міржақыптану саласының әдіснамалық негізін жетілдіруде қолдануға болады. Зерттеу нәтижелері болашақта ұлттық библиографияны дамытуға бағытталған ғылыми жобаларға негіз бола алады.
кітапхана, Міржақып Дулатұлы, кітаптану, библиография, кітаптар көрсеткіші, қазақ тілі, кітап.
Copyright (c) 2025 Е.Н. Біләл, Г.М. Абикова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
БУРА ҚАРАТАЛ БАТЫР ТІЛЕУБЕРДІҰЛЫ: ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ НАРЫН АЛҚАБЫН ҚОНЫСТАНУ ТАРИХЫНАН
Мақалада Орта жүз Найман тайпасының Ергенекті тармағына кіретін Бура бірлестігі ішіндегі Таңатар аталығының тарихи-шежірелік негіздері талданады. Зерттеу Таңатардың шығу тегі, ішкі тармақталуы, руаралық байланыстары және Нарын алқабындағы қоныстану кеңістігінің қалыптасуын салыстырмалы-тарихи және шежірелік әдістер арқылы анықтауға бағытталған. Бүгінгі таңда ауызша шежірелер, ру тарихын сақтаған қолжазбаларға қатысты этнографиялық мәліметтер, әкімшілік-аумақтық, статистикалық шолулар аталмыш тақырыптарды зерттеуде өзекті. XVII-XVІІІ ғасырлардағы жоңғар шапқыншылығы жағдайында Нарын-Тарбағатай шебін қорғауға Бура жасақтарының қатысуы, батырлар институтының қоғамдық-саяси рөлі қамтылған. Мақалада Қаратал батыр тұлғасы Таңатар шежіресіндегі орны, әулеттік сабақтастықтары, жергілікті әскери-саяси үдерістердегі қызметі тұрғысынан қарастырылады. Шежірелік деректерді түйістіру арқылы оның ықпал аймағы, көш жолдарын қорғауы, ұрпақтарының қоныстануы мен топонимиялық іздері нақтыланады. Қаратал батыр төңірегіндегі көрші аталықтармен одақтас-қарсылас байланыстар, оқиғалардың ықтимал хронологиясы деректердің сәйкестігі арқылы қайта құрылады. Шежіре қолжазбалары зерттеуде негізгі деректік өзек қызметін атқарады. Олар ру-тайпа тармақталуын, қоныс ауысу бағыттарын, тұлғалардың тарихи орнын нақтылайды. Сондай-ақ ауызша мәліметтерді салыстырып, оқиғалардың хронологиясын түзетуге және аймақтық тарихтың деректік негізін күшейтуге сеп болады. Зерттеу нәтижелері Таңатар аталығының аймақтық тарихын жүйелеп, Бура наймандарының этноәлеуметтік құрылымындағы орнын нақтылауға мүмкіндік береді.
Найман; Бура шежіресі; Жәуетей; Таңатар; Қаратал батыр; Шығыс Қазақстан; Үлкен Нарын; шежіре қолжазбалары.
Copyright (c) 2025 А.И. Исин, М.Г. Насыров (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АСТЫҚ ЖӘНЕ ЕТ ДАЙЫНДАУ НАУҚАНДАРЫНЫҢ АУЫР САЛДАРЫ (ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЫСАЛЫНДА 1920-1930 жж.)
Мақалада Шығыс Қазақстанда жүргізілген астық және ет дайындау науқанының жүзеге асырылуы және оның зардаптары архив құжаттары негізінде жан-жақты талданады. 1920-1930 жылдардағы Қазақстандағы аграрлық саясаттының негізгі бөлігі ұжымдастыру, орталық биліктің азық-түлік дайындау жоспарын арттыру, мал тәркілеу деп қарастырылады. Мақалада Шығыс Қазақстандағы күштеп ұжымдастыру кезіндегі орын алған астық және ет дайындау науқаныны және қуғын-сүргін мәселесі өзара сабақтастырыла талқыланып, бір жүйеге келтіріліп, жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан және жалпы адамзаттық идеясына үйлестіріле отырып зерттелді. Қазақстандағы аграрлық реформаның үрдістерін жан-жақты зерттеу негізінде оның тиімді және тиімсіз жақтары анықталды. Ауыл шаруашылығында жүргізілген астық және ет дайындау науқандарына талдау жасай отырып, аграрлық қатынастардың жаңа әлеуметтік-экономикалық мазмұнын айқындауға ұмтылыс жасалды. Қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығын күйреуі, ет және астық дайындау науқандарындағы зардаптары, ауқатты шаруа қожалықтарын тәркілеу саясаты, күштеп ұжымдастыру және зорлап отырықшыландыру, шаруаларды кеңес органдарының «ұлтшыл», «бандит» жалаларымен жаппай қуғын-сүргінге ұшыратуы қазақ шаруаларын босқыншылыққа әкелді. Шығыс Қазақстанда орын алған астық және ет дайындаудың аса көлемді көрініс бергені және әсіресе көшпелі, жартылай көшпелі қазақ шаруалары өмірінде терең із қалдырған қасіретті жан-жақты талданган.
Шығыс Қазақстан, Семей облысы, дәстүрлі мал шаруашылығы, астық дағдарысы,босқыншылық,миграция, ұжымдастыру, тәркілеу.
Copyright (c) 2025 Ж.К. Айтенов Айтенов, Қ.С. Адельчанов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ОСОБЕННОСТИ ДЕМОГРАФИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАЗАХСТАНА В 1970-1989 гг.
В статье анализируются особенности динамики численности и расселения наиболее многочисленных этносов Казахстана в период с 1970 по 1989 гг., при этом особое внимание уделяется изменениям в составе и пространственном размещении титульного населения. Исследование основано на данных переписей населения и официальной статистики, что позволяет детально проследить демографические процессы указанных десятилетий. В работе приводятся сравнительные таблицы, раскрывающие динамику численности различных этнических групп, специфику их расселения по регионам Казахстана, а также распределение населения между городами и сельскими населенными пунктами. На основе проведенного анализа автор выявляет формирование регионально дифференцированной системы расселения этносов. Южные и Западные регионы республики выделяются как зоны с высокой концентрацией казахов, а также других тюркских и азиатских этносов. В то время как Северные, Восточные и Центральные области преимущественно характеризуются значительной долей европейского населения, сложившейся в результате миграционных процессов советского периода. Отдельное внимание уделяется особенностям урбанизации титульного этноса. Несмотря на заметный рост доли казахов в городах во второй половине XX века, большинство представителей титульной нации продолжали проживать в сельской местности. Это объясняется как историческими факторами, так и сохранявшимися социально-экономическими особенностями регионов. В целом, автор подчеркивает, что демографическая картина Казахстана в 1970–1989 гг. отличается высокой неоднородностью и обусловлена комплексом социально-экономических и миграционных процессов.
население, этнос, казахи, сельское население, городское население, регион, численность.
Copyright (c) 2025 Г.A. Сарсембаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ЭВОЛЮЦИЯ СКОТОВОДЧЕСКО-ЗЕМЛЕДЕЛЬЧЕСКОЙ ЭКОНОМИКИ И СТАНОВЛЕНИЕ ТОВАРНОГО РЫНКА В КАЗАХСТАНЕ НА РУБЕЖЕ XIX-XX ВЕКОВ (НА ПРИМЕРЕ АКМОЛИНСКОЙ И СЕМИПАЛАТИНСКОЙ ОБЛАСТЕЙ)
Статья посвящена анализу аграрной трансформации и эволюции торговых практик в Акмолинской и Семипалатинской областях Казахстана на рубеже XIX-XX веков, когда регион активно вовлекался в процессы имперской модернизации. На основе обширного круга источников: статистических обзоров, материалов по землепользованию, бюджетных обследований, ведомственных отчётов и циркуляров региональных администраций, реконструируются механизмы включения местного хозяйства в общеимперский и мировой экономический оборот. Особое внимание уделяется численности и социально-профессиональному составу населения, занятого в торговле: выявляются масштабы вовлечённости различных групп, их экономические стратегии, формы участия в коммерческих операциях и факторы, определяющие дифференциацию торговых слоёв. Анализируются особенности хлебной торговли, изменение структуры товарооборота и динамика цен на основную сельскохозяйственную продукцию. Выявлены противоречия аграрного развития региона, обусловленные арендными отношениями, сокращением свободных земель и ростом товарности производства. Показано, что модернизация инфраструктуры, включая расширение транспортных коммуникаций и развитие перерабатывающих предприятий, существенно усилила мобильность торгового населения и расширила географию экономических связей. Исследуется влияние социальной дифференциации аула, посреднических групп и предпринимательских инициатив на усложнение рыночных взаимодействий. Перспективы дальнейших исследований включают микроисторическое изучение торговых сообществ, анализ роли традиционных норм в формировании экономического поведения и демографической динамики.
аграрная трансформация; внутренняя торговля; ярмарочная экономика; скотоводческо-земледельческая система; хлебная торговля; переселенческая колонизация; землепользование; социально-экономическая дифференциация; Казахстан XIX-начала XX века; региональный рынок.
Copyright (c) 2025 Г.М. Ахметова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Мақалада Абай Құнанбайұлының қоғамдық-саяси қайраткерлігі, болыстық қызметі және қазақтың дәстүрлі құқық жүйесін реформалаудағы тарихи рөлі талданады. Абайтануда тұлғаның ақындық және философиялық қырлары жан-жақты қарастырылғанымен, оның ел басқару ісіндегі қызметі, құқықтық ой-санасы, билік айтудағы тәжірибесі ғылыми айналымда толық әрі жүйелі түрде бағаланбаған. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері – Абайдың қайраткерлік жолының негізгі кезеңдерін нақты тарихи оқиғалар мен жарияланған деректердегі архивтік құжаттар негізінде талдау; Абай қайраткерлігінің Абайтану ғылымындағы орны мен өзектілігін анықтау. Нәтижелер. Зерттеу барысында архив деректері, XIX ғасырдың ресми құжаттары, Абай contemporaries-інің естеліктері, сондай-ақ алғашқы өмірбаяндық еңбектер (Бөкейханов, Ысқақов, Рамазанов) жан-жақты салыстырылып, Абайдың қоғамдық қызметінің даму хронологиясы айқындалды. XVI-XIX ғасырлардағы билер сотының қағидаттарымен сабақтастығы бар Абайдың құқықтық көзқарастары реформаторлық сипатта болғаны дәлелденді. Қарамола съезінде қабылданған 73 баптан тұратын ереже – Абайдың құқықтық мәдениетінің жоғарылығын, оның әкімшілік-құқықтық институттарды жетілдіруге бағытталған ой-тұжырымдарын көрсететін бірегей құжат екені анықталды. Қорытынды. Абайдың қайраткерлік болмысы – қазақ халқының құқықтық ойы мен қоғамдық басқару мәдениетінің жаңа кезеңге өтуіне ықпал еткен тарихи құбылыс. Оның болыстық қызметі, дау шешудегі әділеттілігі, құқықтық нормаларды жаңғыртуға қосқан үлесі, реформаторлық әрекеттері ұлттық құқықтық сананың дамуындағы маңызды тарихи белес ретінде бағаланады. Бұл бағыттағы зерттеулердің жалғасуы Абайтанудың ғылыми өрісін кеңейтіп, Абайды тек ақын және ойшыл ретінде емес, ұлттық құқықтық мәдениетті қалыптастырған қайраткер ретінде тануға негіз қалайды.
Семей, қоғамдық-саяси қызметтер, Абай Құнанбайұлы, әдет заңы, билер институты, Қарамола ережесі, өлкетану.
Copyright (c) 2025 С.Т. Нұртөлеуов, М.К. Каримов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
REGIONAL SPECIFICITIES OF URBANIZATION AND ETHNICSTRUCTURE IN THE REGIONS OF KAZAKHSTAN (1959–1989)
This study examines the historical stages and regional specificities of Kazakhstan’s demographic development between 1959 and 1989. The processes of industrialization, urbanization, the Virgin Lands campaign, migration flows, and major social reforms of the second half of the twentieth century are analyzed as key factors that significantly influenced the country’s ethnodemographic structure. Based on archival sources, census materials, and statistical data, the study identifies changes in the population size, ethnic composition, the ratio of urban to rural inhabitants, as well as interregional differences. The study also highlights that the demographic transformations were closely linked to regional disparities in economic development and settlement patterns. The research findings demonstrate that between 1959 and 1989, the population of Kazakhstan increased by a factor of 1.77, while the share of Kazakhs rose from 30% to 39.7%. These trends were largely driven by high natural population growth, the concentration of Kazakh populations in rural areas, and shifts in migration dynamics. At the same time, Soviet industrialization policies led to the predominance of Slavic ethnic groups in the northern and central regions of the republic. In contrast, the southern and western regions retained a demographic structure in which Kazakhs constituted the majority.
demographic development, ethnic structure, urbanization, migration, regional specificities, population census, twentieth century
Copyright (c) 2025 Y.A. Lysenko (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
СЕМЕЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫНА НАРЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ӘСЕРІ (XIX ғ. ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ МЕН XX ғ. БАСЫ)
Бұл мақалада қазақ халқының ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы дәстүрлі шаруашылығына нарық қатынастарының әсері архивтік және сол кезеңге тән деректердің негізінде қарастырылып, мысал ретінде Семей облысының нарық қатынастары зерделенді. Қазіргі тарихнамада шаруашылықты зерттеу барысы тек архивтік құжаттар негізінде ғана емес, сондай-ақ белгіленген хронологиялық шеңберге қатысты статистикалық мәліметтерді интерпретациялаумен кең көлемде жүргізілуде. ХІХ ғ. дамыған капиталистік қатынастар Қазақстанның шығыс өңіріне көпестер мен саудагерлер арқылы қарқынды түрде жетіп, Семейді өлкедегі ірі сауда орталықтарының біріне айналуына үлкен үлестерін қосты. ХІХ ғ. соңына қарай нарықтық жүйенің қазақ даласында кең тарауы мал шаруашылығының жүргізілу тәсілдеріне, жер пайдалану формаларына және дәстүрлі қауымдық қатынастарға да ықпал етті. Қазақ шаруаларының біртіндеп нарықтық саудаға тартылуы, тауар және ақша қатынастарының дамуы бір жағынан шаруашылықты жаңғыртуға жағдай жасаса, екінші жағынан әлеуметтік жіктелуді күшейтіп, дәстүрлі шаруашылық үлгілерінің біртіндеп ыдырауына себеп болды. Осы жағдайда, әсіресе, Ресейдің жүргізген әкімшілік-аумақтық реформалары салдарынан орын алған дәстүрлі шаруашылықтың тоқырауы қазақ шаруашылығын капиталистік тұрғыда, яғни нарыққа бейімделген жаңа кәсіптермен айналысуға итермеледі. Жұмыстың мақсаты – Семей өңіріндегі дәстүрлі шаруашылықтың трансформациясын анықтау және нарықтық қатынастардың қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуына тигізген әсерін кейбір статистикалық мәліметтер негізінде талдау. Мақалада қарастырылған деректер бойынша Семей облысы мысалында нарықтық қатынастардың кейбір көріністеріне талдау жасалып, нарықтың дәстүрлі қазақ шаруашылығына әсері зерделенді.
дәстүрлі қазақ шаруашылығы; нарық; нарықтық қатынастар; Семей; көпестер; сауда жолы; жәрмеңке; деректер.
Copyright (c) 2025 Г. Абенова, Ә. Қабижанов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
СЕРЬГИ С ПРИПАЯННЫМ КОНУСОМ ИЗ КОЛЛЕКЦИИ НАЦИНАЛЬНОГО МУЗЕЯ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
В статье рассматриваются три экземпляра серёг с припаянным конусом из коллекции Национального музея Республики Казахстан. Украшения происходят из памятников Центрального и Западного Казахстана и датируются VIII–IV вв. до н.э. Приведены морфологические характеристики, особенности техники изготовления и декора, а также проведены сравнения с аналогичными находками из сопредельных регионов Евразийских степей. Материалы позволяют уточнить распространение и локальные особенности данного типа украшения. В работе подробно описаны форма и конструкция серёг, включающая наличие припаянного конуса, различные варианты ободков, креплений и декоративных элементов. Особое внимание уделено технике пайки, характеру обработки металла и применению орнаментации, что позволяет проследить уровень развития ювелирного ремесла у древнего населения Казахстана. Проведён сравнительный анализ с аналогичными изделиями, обнаруженными в погребальных комплексах Южной Сибири, Прикаспийского региона и Алтая, что позволило выявить общие черты и локальные особенности в традициях изготовления украшений. Результаты исследования показывают, что серьги с припаянным конусом не только выполняли декоративную функцию, но и могли иметь символическое значение, связанное со статусом или этнической принадлежностью их владельцев. Выявленные данные уточняют географию распространения данного типа украшений и их эволюцию в пределах раннего железного века. Материалы статьи вносят вклад в изучение древнего ювелирного искусства, расширяют представления о культурных связях и обменах между племенами, населявшими степные территории Казахстана и сопредельных регионов Евразии.
Центральный Казахстан; Западный Казахстан; Восточный Казахстан; ранний железный век; серьги с припаянным конусом, могильник Талды, Датировка
Copyright (c) 2025 З. Каримбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
HOSPITALITY CUSTOMS OF THE GANJA CITY POPULATION
The article is devoted to the hospitality customs of the population of Ganja, one of the oldest and most prominent cultural centers of Azerbaijan. Ganja is the homeland of the genius poet Nizami Ganjavi, as well as well-known poets and public figures such as Mahsati Ganjavi, Mirza Shafi Vazeh, Ahmad Javad, Javad Khan, Deli Ali, and İsrafil Mammadov, whose heroic deeds became legendary among the people. The study highlights the traditions of welcoming guests, providing them with shelter, organizing festive gatherings in their honor, and setting abundant and generous tables as an expression of respect, goodwill, and mutual trust. Special attention is given to the symbolic role of hospitality in shaping social ties, strengthening collective identity, and preserving cultural values within the community of Ganja. At the same time, the article underlines the significance of historical references, noting that many foreign travelers and authors widely described the openness and sincere hospitality of the peoples of the Caucasus, including Azerbaijanis. Their comparisons between the customs of local inhabitants and those of their own countries further reveal the uniqueness, richness, and depth of Azerbaijani traditions. Thus, the hospitality of Ganja’s population is presented as both cultural heritage and a reflection of universal human values.
Copyright (c) 2025 B. Amanova (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН АЙМАҒЫНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ОҚУ-АҒАРТУ САЛАЛАРЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ МЕН ДАМУЫ
Мақалада XIX ғасырдың екінші жартысындағы Шығыс Қазақстандағы білім беру және оқу-ағарту ісінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Аталған кезеңде аймақта орын алған әлеуметтік-экономикалық өзгерістер, патша өкіметінің отарлық саясаты, сонымен бірге жергілікті халықтың мәдени және рухани сұраныстары оқу-ағарту жүйесінің алғышарттарын айқындады. Зерттеуде алғашқы мектептердің ашылу барысы, олардың құрылымдық ұйымдастырылуы, оқу бағдарламалары мен тәрбие жүйесі талданады. Сонымен қатар мектептер мен медреселердегі оқыту әдістері, мұғалімдердің дайындығы мен қоғамдағы мәртебесі көрсетіледі. Дәстүрлі өмір салты мен ағартушылық идеялардың ықпалы негізінде білім мазмұнының жаңаруы және екі мәдениеттің өзара әсері айқындалады. Оқу орындарының аймақтың әлеуметтік-мәдени өміріндегі рөлі, олардың ұлттық сана-сезімнің өсуіне, қоғамның рухани жаңаруына және мәдени интеграцияға тигізген ықпалы ерекше назарға алынған. Мақалада тарихи-сипаттамалық, салыстырмалы-аналитикалық және архивтік деректерге сүйенген әдістер қолданылып, нақты құжаттар мен басылымдар арқылы жүйелі талдау жүргізілді. Қорытындысында бұл кезеңдегі білім беру ісі халықтың ағартушылық ұмтылыстарын күшейтіп, ұлттық білім беру дәстүрлерінің орнығуына, жергілікті интеллигенцияның қалыптасуына және аймақтың мәдени дамуына негіз қалады деген тұжырымға қол жеткізілді. Зерттеу бұдан бөлек білім ұғымының эволюциясын, әйелдердің оқу процесіне тартылу деңгейін, бос уақыттағы оқыту тәжірибелерінің қалыптасуын және қоғамдық ағартушылық қозғалыстардың даму бағыттарын да ғылыми тұрғыда талдайды, соның нәтижесінде аймақтық ағартушылық тәжірибенің жалпыұлттық ағартушылық үдерістермен өзара байланысы мен тарихи сабақтастығы айқындалады.
Шығыс Қазақстан; Халық Ағарту; білім беру; патшалық Ресей; зерттеуші; губернатор; бастауыш мектептер; гимназия; приходтық училище; кітапхана; ұлт зиялылары.
Copyright (c) 2025 К. Болатова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ТHE RELATIONSHIP BETWEEN THE КAZAKH AND DZUNGARIAN KHANATES
This article examines the historical relations between the Kazakh and Dzungar Khanates in Central Asia during the 17th–18th centuries. This period marked a significant stage in the region’s political development, as both khanates played a crucial role in shaping the geopolitical balance of power in Inner Asia. The study explores the political, military, economic, and cultural dimensions of their interaction, focusing on the dynamics of conflict, cooperation, and transformation. The research analyzes the establishment of diplomatic relations between the Kazakh and Dzungar rulers, as well as the causes and outcomes of military confrontations and peace negotiations. Special attention is given to trade relations, cross-border cooperation, and cultural exchanges that influenced the development of both states. In this context, the article emphasizes not only the wars and rivalries but also the civilizational and cultural significance of these relations for regional history. Drawing upon archival materials and recent scholarly works, the authors highlight the complex and interdependent nature of Kazakh–Dzungar relations. By systematizing documentary sources, the study contributes to filling historiographical gaps and expanding academic understanding of interstate relations in XYIIth–XYIIIth century Inner Asia. The results provide new insights into the historical role of the Kazakh and Dzungar Khanates in shaping the political landscape of the region.
Kazakh Khanate, the Khans, Dzungarian Khanate, Central Asia, diplomacy, military history, cultural exchange.
Copyright (c) 2025 B. Gabdulina, A. Sunchaliev, A. Baltabayeva (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МЕСТО СЕМИПАЛАТИНСКИХ И ЧАРСКИХ ОПТОВЫХ ТОРГОВ В ЯРМАРОЧНОЙ СЕТИ РОССИЙКО-АЗИАТСКОЙ ТОРГОВЛИ СТЕПНОГО КРАЯ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX В.
Целью исследования является определить место Семипалатинских и Чарских ярмарок в ярмарочной сети всероссийского торгового рынка. На их примере определяется взаимовлияние и взаимозависимость торгов в одной из ярмарочных цепочек ввозно-вывозной российско-азиатской торговли по обмену товаров, производимых в Степи, которые служили сырьем для промышленных обрабатывающих центров России. Выявляются связи этих ярмарок с Туркестаном в т. ч. благодаря перевалке «ташкентских» товаров на сибирские ярмарки. Показывается продовольственное значение двух групп ярмарок Семипалатинской области Степного края для приисков Восточной Сибири, обменные связи продуктов скотоводства и земледелия с сопредельными территориями юга Западной Сибири. На основе анализа ассортимента товаров определяется характер торговли на Чарских и Семипалатинских ярмарках Степного края до проведения Транссибирского железнодорожного пути, делается вывод о сохранении их большого значения на сельских территориях для казахского скотоводства и падении торговли на городских ярмарках. Показана ведущая роль семипалатинских купцов в организации самих ярмарок и торговли них. Определяется роль ярмарок в посредничестве в заграничной торговле с Китаем. Делается анализ оборотов торговли по привозу и продаже; дается характеристика ассортимента и маршруты продвижения товаров.
Степной край; Сибирь; Россия; Китай; ярмарочная сеть; ярмарочные цепочки; Чарские ярмарки; Семипалатинские ярмарки; скотоводство; ярмарочные товары; семипалатинские купцы.
Copyright (c) 2025 Т. Щеглова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
AT THE VANGUARD OF THE “NEW ORDER”: THE KOMSOMOL AND GERMAN YOUTH (1918–1930)
In 1918, the Russian Communist Party (Bolsheviks) (RCP(b)) founded the Communist Union of Youth (RKSM), also known as the Komsomol. The Bolsheviks pursued two main objectives: the consolidation of class struggle among the younger generation and winning the youth over to their side. The article demonstrates which forms the Moscow Center used in working with communist youth organizations of Western national minorities, including Russian Germans, in order to influence the younger generation and divide youth along class lines. The author of the article seeks to answer the question of what other means, apart from discipline and repression, the Bolsheviks possessed for educating the “new man” and integrating the younger generation into “socialist” forms of labor and life. It is concluded that the creation of special national sections within the RKSM was a temporary and forced phenomenon; they were merely a transitional form, a tool for conducting agitational, propagandistic, and political-educational work among a part of the national youth who, due to their lack of knowledge of the Russian language, were separated from participation in the general organization of the All-Union Leninist Communist Youth League (VLKSM). The communist youth organizations made a decisive contribution to the destruction of the traditional patriarchal way of life in national regions and settlements, actively participating in anti-religious and internationalist propaganda and agitation. It was precisely from among the young communists that, subsequently, leadership cadres of all levels emerged to work in party and Soviet bodies. The policy of the Central Committee (CC) of the RKSM toward German youth can be regarded as a model on the basis of which the Komsomol leadership built its political line with respect to other national minorities of the West.
Soviet Union, national policy, class struggle, RCP(b), RKSM, Komsomol, Western national minorities, Russian Germans.
Copyright (c) 2025 V. Denninghaus (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
XVI ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ-XVII ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ-ОРЫС ҚАТЫНАСТАРЫ
XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдағы қазақ-орыс елшілік қатынастарының тарихы талданады. XVII ғасырда екі ел арасындағы сауда, дипломатиялық байланыстар өрістеді. Мәселені тың ұстанымдар ауқымында зерделеуде XVI-XVII ғасырлар Орыс мемлекетінің елшілік материалдарын бірегей дерек ретіндегі қолдану ерекше маңызға ие. Елшілік құжаттары Қазақ хандығы мен Ресей мемлекеті арасындағы байланыстардың дамуы мен үзілуі туралы құнды мәліметтер береді. Бұл мәселенің советтік кезеңде зерттелгеніне қарамастан оның әлі де болса терең әрі шынайы қарастырылуға тиіс қырларын ашудың маңызы зор. Зерттеудің мақсаты және міндеттері – XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырлардағы қазақ-орыс қатынастарының даму үрдісін талдау; XVI ғасырдың соңындағы қазақ-орыс қарым-қатынастарының ерекшеліктерін зерделеу; XVII ғасырдың басында қазақ-орыс қатынастарындағы уақытша тоқтауының себептерін анықтау; XVII ғасырдың соңында Қазақ хандығы мен Орыс мемлекеті арасындағы саяси және экономикалық байланыстарының қайта жандануын көрсету. Нәтижелер. Мақалада орыс елшілері есептерінің мәліметтері бойынша XVI ғ. соңы мен XVII ғасырдағы қазақ-бұхар қарым-қатынастарының бағытын, мәнін, саяси-тарихи маңызын, ерекшеліктері мен сипаты анықталды. Орыс дипломатиялық құжаттарындағы мәліметтер Орталық Азия аймағындағы геосаяси жағдайды, тарихи оқиғалардың шынайылығын айқындауға, жаңа ғылыми тұжырымдар мен қорытындылар жасауға, мүмкіндікті арттыратындығы дәйектелді. XVI ғасырдың соңынан XVII ғасырға дейінгі кезеңде Қазақ хандығы мен Орыс мемлекеті арасындағы қарым-қатынастар тұрақты және біркелкі сипатта болған жоқ. Екі елдің сыртқы саяси жағдайларының тікелей тәуелді болды. Тәуекел хан билігі кезінде орнатылған дипломатиялық байланыстар екі мемлекеттің арасындағы сауда және экономикалық қатынастардың қалыптасуына және дамуының негізін қалады. Бұл кезеңде екі тарап та өзара ынтымақтастықты нығайтуға қызығушылық танытып, саяси күн тәртібінде өзара байланыстарды кеңейту мәселесі қойылды. Алайда, сыртқы және ішкі саяси факторлардың ықпалымен қарым-қатынастардың дамуы тұрақсыз сипатқа ие болып, кейбір кезеңдерде қазақ-орыс қарым-қатынастары үзіліп, қайта жанданып отырды. Қорытынды. XVI–XVII ғасырлардағы қазақ-орыс қатынастарының дамуы екі елдің саяси мүдделері мен сыртқы жағдайларының өзара ықпалдасуы аясында қалыптасты және бұл үрдіс екі мемлекеттің саяси-экономикалық байланыстарын тереңдетуге бағытталған маңызды тарихи кезең ретінде қарастырылады. Аталға мәселенің зерттелуі қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының арасындағы өзара ынтымақтастық пен достық қарым-қатынастарының тарихи сабақтастығын көрсете отырып, болашақта одан әрі дамуына үлесін тигізеді.
қазақ-орыс қатынастары, дипломатиялық байланыстар, Елшілік приказы, Қазақ хандығы, Ресей, Тәуекел хан, Тәуке хан.
Copyright (c) 2025 О. Мұхатова, А. Доскараева, А. Жиренов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ҚАЗАҚ - ЖОҢҒАР ТАРТЫСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР
Ғылыми мақалада XVII–XVIII ғасырларда Қазақ хандығы жеріне жасалған жоңғар шапқыншылықтарының барысы мен жекелеген көріністері талданады. Зерттеу барысында тарихи деректер, жаңа еңбектер мен зерттеулер, сондай-ақ ата-баба тарихына үңілген қарапайым азаматтардың жинаған мәліметтері негізінде жоңғар шапқыншылығына тақырыптық талдау жасалған. Жоңғар басқыншылығының себеп-салдары мен зардаптары әлі күнге дейін толық зерттеліп, толықтай анықтала қойған жоқ. Дегенмен, бұл мәселе бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтпай, қазақ халқының тарихи жады мен азаматтық парызы тұрғысынан қарастырылып келеді. Зерттеуде жоңғар шапқыншылығының кезеңдері қамтылып, салыстырмалы талдау жасалған. Ғылыми әдебиеттерге шолу жүргізу арқылы зерттеушілер арасындағы пікір қайшылықтары көрсетіліп, алғашқы жазбалардан бастап кейінгі жаңа зерттеулерге дейін қысқаша тарихнамасы берілген. Көшпелі қоғам сыртқы агрессия жағдайына қарамастан, қалыпты өмір салтын сақтауға ұмтылғаны анықталады. Сонымен бірге қақтығыстардың мемлекеттік жүйенің қалыптасуы мен өзгеруіне әкелген ұзақ мерзімді салдары қарастырылып, сол кезеңдегі қолбасшылардың алдын алу шаралары, ұйымдастыру қадамдары және халықты ұйыстырудағы кемшіліктері сараланады. Зерттеудің мақсаты – жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі Қазақ хандығының негізгі проблемаларын кешенді түрде талдау және олардың қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік және мәдени трансформациясына ықпалын бағалау. Жоңғар шапқыншылығына қатысты жыл сайын жаңа деректер мен зерттеу нәтижелері жариялануда. Сол материалдарды жинақтап, салыстыра отырып жан-жақты қарастыру мақала зерттеу нысанына айналған.
Жоңғар басқыншылығы, Қазақ батырлары, Қазақстан тарихы, Соғыс қателіктері, Қазақ хандығы, Жоңғар хандығы.
Copyright (c) 2025 Гауһар Батырбекқызы, Қуаныш А. Нұрғазы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
SOVIET LAND REFORM AND ITS IMPACT ON INTERETHNIC RELATIONS IN THE IRTYSH REGION (1920–1940)
This article examines land disputes and their impact on interethnic relations in the Irtysh region during the 1920s–1940s, based on archival sources. The main objective is to analyze the specific features of land conflicts, their influence on interethnic interactions, and the role of state policy in this process. The study identifies the key socio-economic and political factors that triggered tensions among various ethnic groups and investigates the role of local authorities and public institutions in resolving these disputes. The research relies on archival materials from the Presidential Archive of the Republic of Kazakhstan and the Central State Archive, introducing previously unused data into scientific circulation. Special attention is given to the consequences of collectivization, resettlement policies, and changes in land legislation. The establishment of the All-Union Resettlement Committee in 1926 turned the Irtysh region into one of the main targets for “surplus land resources,” which led to numerous conflicts among Kazakhs, Russians, Ukrainians, Cossacks, and other communities living in the region. The use of archival documents provides a deeper understanding of the dynamics of these conflicts, emphasizing the decisive role of economic, social, and cultural factors in shaping interethnic relations and allowing for an assessment of the effectiveness of state and local responses to land disputes.
land and water reform, national-territorial autonomies, agrarian policy, modernization, resettlement policy, Soviet government, Bolsheviks, land management, Kazakh ASSR.
Copyright (c) 2025 Arafat M. Mamyrbekov (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АЙМАҚТЫҚ КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ:ЗАЙСАН МЫСАЛЫНДА
Мақалада Зайсан өңіріндегі кәсіпкерліктің тарихи дамуы әлеуметтік-экономикалық және геосаяси факторлар тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – өңірлік кәсіпкерліктің тарихи динамикасын айқындап, оның аймақ тарихындағы орнын көрсету. Зерттеу барысында Зайсанның географиялық ерекшеліктері мен шекаралық жағдайының кәсіпкерлікке әсері, XIX–XX ғасырлардағы кәсіпкерлік құрылымдары мен бағыттары, сауда жолдары, жәрмеңкелер, қолөнер және өнеркәсіп салаларының дамуы талданады. Сондай-ақ татар, орыс және жергілікті қазақ кәсіпкерлерінің қызметтері салыстырылып, кеңестік кезеңдегі мемлекеттік саясаттың кәсіпкерлікке ықпалы зерттеледі. Тәуелсіздік жылдарындағы кәсіпкерлік тәжірибесі тарихи сабақтастық тұрғысынан бағаланған. Зерттеудің ерекшелігі – Зайсан өңіріндегі кәсіпкерлікті әлеуметтік-экономикалық және геосаяси факторлар аясында кешенді түрде қарастыруында. Еңбектердің басым бөлігінде кәсіпкерлік жалпы қазақ қоғамы немесе бүкіл Шығыс Қазақстан деңгейінде сипатталса, бұл мақалада нақты өңірге басымдық берілген. Мұрағат деректері, статистикалық жинақтар, этнографиялық материалдар мен заманауи зерттеулерге сүйене отырып, аймақтық кәсіпкерліктің тарихи дамуы алғаш рет жүйелі түрде талданған. Зерттеу нәтижелері экономикалық тарих, әлеуметтік тарих және этнография салаларында кешенді көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар қазіргі заманғы аймақтық кәсіпкерлікті дамыту стратегияларын жасауға, тарихи туризм мен өлкетану жұмыстарын жетілдіруге негіз бола алады.
Зайсан, кәсіпкерлік, әлеуметтік-экономикалық фактор, геосаяси жағдай, сауда, көпес, жәрмеңке, татар.
Copyright (c) 2025 Рафик Х. Усманов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ҰЖЫМДАСТЫРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ХАЛЫҚ ҚАРСЫЛЫҒЫ: ХАЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-ТАРИХИ НАРРАТИВ (1929-1931)
Бұл мақалада ХХ ғасырдың 20–30-жылдарындағы кеңестік реформалар — ұжымдастыру, тәркілеу, саяси қуғын-сүргін және ашаршылықтың қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық құрылымы мен рухани дүниесіне тигізген зардаптары қарастырылады. Авторлар осы кезеңдегі халық поэзиясын тарихи дереккөзі ретінде талдай отырып, ақын-жыраулар шығармаларындағы әлеуметтік сын мен астарлы қарсылықты анықтайды. Шәкәрім Құдайбердіұлы, Төлеу Көбдіков, Таймас Есенұлы, Шахан Мусин, Шәкір Әбенов сынды тұлғалардың шығармалары арқылы кеңестік саясаттың нақты салдарлары — мал-мүліктен айыру, аштық, босқындық пен рухани күйзеліс сипатталады. Сонымен қатар, мемлекет басшыларына арналған анонимді хат пен ресми тұлғалармен кездесулерде жазылған өлеңдер негізінде халық наразылығы, саяси-идеологиялық қысымға деген көзқарасы сараланады. Мақалада поэзиялық мәтіндердің тарихи-мәдени құндылығы, куәгерлік сипаттағы мазмұны мен әлеуметтік-психологиялық астары ашылады. Зерттеу нәтижелері халық шығармашылығын кеңестік дәуірдегі саяси репрессия мен әлеуметтік күйзелістерді сипаттайтын қосымша нарративтік дереккөздер ретінде қарастырудың маңызын көрсетеді.
Ұжымдастыру, қуғын-сүргін, халық наразылығы, поэтикалық дерек, әлеуметтік қарсылық, тарихи нарратив, кеңестік идеология, ауызша тарих.
Copyright (c) 2025 Мади Е. Турлыбаев, Халил Б. Маслов, Айжан Р. Ботабекова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
КЕҢЕС ДӘУІРІНДЕГІ БАЛАЛАР ҮЙЛЕРІ МЕН ПАНАСЫЗДЫҚТЫ ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Мақалада ХХ ғасырдың 20-30 жылдары Кеңес дәуіріндегі балалар үйлері мен панасыздық мәселесінің зерттелуі қарастырылады. Кеңестік жүйедегі әлеуметтік және білім беру саясаты, панасыз балалар мекемелері, ашаршылық тарихы сияқты мәселелерге баса назар аударылды. Балалар панасыздығы тарихы өзекті тақырып болып саналғанымен, зерттеулер сирек көздеседі. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Кеңес дәуіріндегі балалар үйлері мен панасыздық мәселесін кешенді түрде зерттеу, оның әлеуметтік-саяси себептерін, мемлекеттік саясаттағы орны мен ғылыми тарихнамадағы зерттелу ерекшеліктерін айқындайды. Ең алдымен архивтік деректерге, атап айтқанда, Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитеті (БОАК/ВЦИК) мен Халық Комиссарлар Кеңесі (ХКК/СНК) қаулыларына талдау жасап, олардың балаларға арналған мекемелерді ұйымдастырудағы рөліне тоқталады. Сонымен бірге, кеңестік педагогикалық ой мен ғылыми еңбектерде осы мәселенің қарастырылғанына шолу жасалды. Мақалада қазақстандық және шетелдік зерттеушілердің еңбектері негізінде балалар үйлерінің дамуы мен панасыздық себептері, түрлері сипатталады. Нәтижелер. Кеңестік әлеуметтік саясаттың балаларды қамқорлыққа алу тәжірибесін, оның ерекшеліктерін және аймақтық деңгейдегі іске асырылуын көрсетті. Зерттеу нәтижелері Кеңес дәуіріндегі балалар үйлері жүйесінің қалыптасу тарихын түсінуде, сондай-ақ тарихнамадағы өзгерістерді айқындауда маңызды рөл атқарды. Балалар мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық реформаларының нәтижесінде аштыққа ұшырады. Кеңес үкіметі панасыздардың материалдық жағдайын жақсарту барысында, жетімдерді балалар үйлеріне, коммуналар мен қабылдау пунктеріне орналастыруда маңызды іс-шаралар атқарды. Орталық, өлкелік балалар комиссиялары панасыз, қорғансыз қалған балалардың өмірін сақтап қалуға үлес қосты. Қорытынды. Қазақстанның және басқа да зерттеушілердің тарапынан кеңістік дәуірдегі балалар панасыздығы мен жетімдер үйлерінің тарихын зерттеу бойынша елеулі жұмыстар атқарылды. Балалар панасыздығы тек кеңестік билікті ғана емес, бүкіл қоғамды толғандырған маңызды әлеуметтік құбылыс болды. Сол кезеңдегі деректер мен мерзімді басылымдарда мемлекеттің панасыздық пен қорғансыздыққа қарсы саясатының кемшіліктері жасырылмай, қайта олардың себептері айқындалып, болашақта еңсеру жолдары жан-жақты талданды.
Кеңес дәуірі, панасыздық, балалар үйлері, әлеуметтік саясат, тарихнама
Copyright (c) 2025 Раушан Д. Ахметова, Ерке Конбай (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ЭТНОКУЛЬТУРНАЯ АДАПТАЦИЯ КАНДАСОВ В ИХ ПОВСЕДНЕВНОЙ ПРАКТИКЕ:ЭТНОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ
Статья посвящена исследованию феномена повседневности кандасов как ключевого механизма формирования их культурной идентичности и успешной интеграции в современное казахстанское общество. Работа раскрывает значение бытовых и ритуальных практик в сохранении этнокультурного наследия и адаптации переселенцев, подчеркивая роль традиционных ценностей и семейных структур в условиях глобальных вызовов. Акцент сделан на анализе динамики культурных кодов и их трансформации в процессе включения в социальное пространство принимающих регионов. Особое внимание уделено влиянию женских и молодежных сообществ на трансляцию культурных моделей, освоение инновационных практик и расширение межэтнического взаимодействия. Исследование демонстрирует, что адаптация кандасов не сводится к линейному процессу интеграции, а представляет собой сложный, многоплановый механизм, сочетающий элементы традиционной культуры, современные экономические стратегии и образовательные ресурсы. Повседневная жизнь репатриантов рассматривается как пространство, в котором формируется новая гибридная идентичность, соединяющая историческую память с социальными нормами и ценностями Казахстана. Материал исследования имеет значительную практическую ценность: результаты могут быть использованы для совершенствования программ этнокультурной и социальной адаптации, разработки образовательных курсов по этнологии и миграционным исследованиям, а также при формировании государственной политики в области поддержки репатриантов. Статья вносит вклад в развитие этнологической науки, предлагая комплексный взгляд на адаптационные стратегии кандасов и подчеркивая значение повседневности как важнейшей категории этнокультурного анализа.
кандасы; повседневность; адаптация; культурные практики; традиции; трудовая занятость; социокультурное пространство.
Copyright (c) 2025 Сункар М. Сыдыгалиев, Сакен З. Раздыков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0