Научный журнал "Shakarim Journal of History" предназначен для научных работников, преподавателей, докторантов, магистрантов. Целью журнала является публикация результатов научного исследования по актуальным проблемам истории, обладающих новизной, способствующих развитию исторической науки, созданию открытой научной дискуссии среди ученых и исследователей.
Copyright presupposes the integrity and responsibility of each co-author who made a significant contribution to the writing of the article. The author has the right to store his publications in an institutional or other repository of his choice, provided he provides the appropriate link to the journal’s website.
МАНАШ ҚОЗЫБАЕВ – ҰЖЫМДАСТЫРУ, АШАРШЫЛЫҚ ЖӘНЕ ҚУҒЫН-СҮРГІН МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ІРІ ЗЕРТТЕУШІСІ
Мақаланың мақсаты М. Қозыбаевтың еңбектеріндегі негізгі тақырыптар мен әдістемелік тәсілдерді анықтай отырып, оның ғылыми мұрасын талдап, жүйелеу және ғылыми зерттеу жұмысын жүргізудегі алғашқы қадамдары және Отан тарихын зерттелуіне қосқан үлесін ғылыми тұрғыда талдау. Ғалымның 1985-2002 жылдар аралығында жарық көрген көне заманнан бастап, XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелеріне, 20-50 жылдары кеңестік өкімет тарапынан жүргізілген тәркілеу, ұжымдастыру, қуғын-сүргін нәубетіне, тұлғатануға қатысты еңбектерінің тарих ғылымында алатын орны мен маңызын зерделеп, ғылыми баға беру. Көрнекті ғалымның бүкіл ғұмыры өз ұлтының тарихын түгендеуге, бүтіндеуге арналды. Ғалым тарих ғылымының негізгі салалары бойынша терең де көлемді зерттеулер жүргізді. Кеңес тарихын зерттеумен ғана шектелмей, өткен тарихымызды қалпына келтіруде ғалым Манаш Қозыбаев өлшеусіз үлес қосты. Тәуелсіз Қазақстан концепциясын қалыптастырудағы ролі мен отандық тарих ғылымында М.Қ. Қозыбаевтың ғылыми мұрасы оның ішінде тарих ғылымына қосқан мұрасы қазіргі заман талабына сай кешенді түрде талданды. Еңбектің деректік негізін Манаш Қабашұлының ғылыми еңбектері: энциклопедиялық жинақтары, монографиялары, мақалалары және ғылыми-публицистикалық жұмыстары, мерзімдік баспасаөз беттерінде жарияланған сұхбаттары құрайды. М.Қозыбаевтың ұйымдастырушылық қабілеті, жылдар бойы жинаған тәжірибесі, терең білімі, болашақты дұрыс бағамдай білуі, алға қойған міндеттерді толық жүзеге асыра білу қабілеті – ғалымның бірден көзге түсетін ерекше қасиеттері еді. Ол тәуелсіздік таңында тұтас тарих ғылымының концепциясын айқындау ісіне жетекші болып, ғылым академиясының қабырғасындағы Тарих және этнология институтында тәуелсіздік тарихын жаңаша ойлап, батыл жазатын тарихшылардың буынын қалыптастырды. Ғалымның тәуелсіздік алғаннан кейінгі ашыла түскендігін оның осы тұстағы жазған еңбектері, көтерген мәселелері мен тұжырымдары айқын көрсетеді. Ғалымның ғылыми мұрасына байланысты көптеген ғалымдар тарихнамалық сипатта пікірлері мен ойларын білдіріп, ғалымның тарихи еңбектері ғалымдар тарапынан жоғары бағаланды. М.Қ. Қозыбаевтың елімізде Отандық тарих ғылымының қалыптасуына, дамуына, оның өзекті мәселелерін шешуге арналған ой-пікірлері, қол жеткен нәтижелері мен қалдырған мол ғылыми мұрасы еңбекте қарастырылып, ғалым ретінде қалыптасуы кезіндегі өмір жолы мен тұлға ретінде қалыптасуына жан-жақты талдау жасалды. Қорытынды. Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың еңбектерінде Қазақстан тарихының күрделі мәселелері, ақтаңдақтары ақиқат тұрғысынан шешіліп қана қоймай, халықтың ұлттық санасының оянуына, қалыптасуына үлес қосты.
қазақ тарихы, тарихи сана, ұжымдастыру, ашаршылық, тәркілеу, қуғынсүргін, ғылыми мұра, тәуелсіздік.
Copyright (c) 2025 Құралай Ш. Аубакирова, Қымбат Қ. Байсарина (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ВОЗВРАТНАЯ МИГРАЦИЯ ЭТНИЧЕСКИХ КАЗАХОВ В КАЗАХСТАН (1991–2025 ГГ.): ЭВОЛЮЦИЯ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ПОЛИТИКИ И СОВРЕМЕННЫЕ ДЕМОГРАФИЧЕСКИЕ ТЕНДЕНЦИИ
Исследование посвящено анализу эволюции государственной политики возвратной миграции этнических казахов в Республику Казахстан в период с 1991 по 2025 гг. Актуальность темы определяется возрастающей ролью репатриации в реализации демографической политики государства, укреплении этнодемографического потенциала страны и совершенствовании механизмов регулирования миграционных процессов. Цель исследования заключается в выявлении основных этапов развития государственной политики в сфере этнической репатриации, определении современных тенденций возвратной миграции и оценке ее влияния на демографическое развитие Казахстана. В статье проанализированы динамика репатриации этнических казахов за годы независимости, изменения в географии стран исхода, особенности расселения кандасов и трансформация приоритетов государственной миграционной политики. Установлено, что за рассматриваемый период на историческую родину вернулось более 1,1 млн этнических казахов, что стало одним из значимых факторов изменения этнической структуры населения и укрепления человеческого потенциала Республики Казахстан. Показано, что современный этап репатриационной политики характеризуется снижением масштабов переселения по сравнению с началом 2000-х годов, изменением структуры миграционных потоков, а также усилением внимания государства к вопросам социальной адаптации, интеграции и рационального расселения кандасов. Сделан вывод, что в современных условиях государственная политика ориентирована не столько на количественное увеличение миграционного притока, сколько на эффективное использование демографического и трудового потенциала репатриантов в интересах устойчивого социально-экономического развития страны.
Казахстан; этническая миграция; репатриация; кандасы; миграционная политика; этнодемографические процессы
Copyright (c) 2026 Раушан Ахметова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
DIGITAL SHEZHERE: AI-ASSISTED RECONSTRUCTION OF ORAL GENEALOGIES IN CENTRAL ASIA
Oral genealogical traditions (shezhere) of Turkic peoples face extinction due to rapid urbanization, generational gaps, and the loss of traditional knowledge bearers. Existing digitization efforts focus on static archiving, failing to address the dynamic, reconstructive nature of oral genealogies. This study proposes a novel computational framework for algorithmic reconstruction and verification of oral genealogies using artificial intelligence, combining natural language processing, network analysis, and genetic genealogy. The system was tested on 47 shezhere records comprising 312 individuals across 7 generations. The algorithm achieved 84.6% accuracy in reconstructing missing genealogical links and 91.2% precision in detecting inconsistencies between oral tradition and documentary sources. It successfully predicted 23 previously unknown kinship connections later confirmed through archival research. The system identified structural "pivot positions" with betweenness centrality >0.7, revealing the functional nature of the 7th ancestor position. AI-assisted reconstruction preserves the living character of oral genealogies while providing verifiable accuracy, enabling scalable digitization of endangered traditions across Central Asia.
цифровое наследие; устная генеалогия; искусственный интеллект; шежире; сохранение культуры.
Copyright (c) 2026 Zhaxylyk Khussainov (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ETHNOBOTANICAL HERITAGE OF AZERBAIJANI AND CENTRAL ASIAN TURKIC PEOPLES: TRADITIONAL MEDICINAL PLANTS AND THEIR USES
Ethnobotanical knowledge constitutes an important element of the historical and cultural heritage of many societies, reflecting the long-standing interaction between humans and the natural environment. Among Azerbaijani and Central Asian Turkic peoples, medicinal plants have occupied a significant place in traditional healthcare systems, daily life, and cultural practices for centuries. This knowledge has been transmitted across generations through oral traditions, folk medicine, and written medical sources, forming an essential component of the ethnocultural identity of these communities. The present study examines selected medicinal plants traditionally used by Azerbaijani and Central Asian Turkic peoples, including Artemisia spp., Ferula spp., Peganum harmala, Hypericum perforatum, Crocus sativus, Nigella sativa, and Rosa damascena. Drawing upon ethnobotanical, historical, and comparative sources, the research analyzes their traditional uses, methods of preparation, cultural significance, and place within local medical traditions. The findings demonstrate that these medicinal plants have played an important role not only in the treatment of various ailments, such as digestive disorders, inflammatory diseases, and skin conditions, but also in the preservation of traditional ecological knowledge and cultural practices. Historical records and ethnographic evidence reveal substantial similarities in the use of medicinal plants among Turkic communities across the Caucasus and Central Asia, indicating the continuity of shared cultural traditions. The study concludes that the ethnobotanical heritage of Azerbaijani and Central Asian Turkic peoples represents a valuable source for understanding historical healthcare practices, cultural interactions, and traditional environmental knowledge. Documenting and analyzing this heritage contribute both to the preservation of cultural memory and to contemporary research on medicinal plants and traditional medicine.
Copyright (c) 2026 Haqiqat Zahidova (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ЭТНОАРХЕОЛОГИЯДА ЭПИГРАФИКАЛЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕРДІ ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕСІНЕ (АБАЙ ОБЛЫСЫНЫҢ МАТЕРИАЛДАРЫ МЫСАЛЫНДА)
В статье с позиций этноархеологических исследований рассматриваются вопросы выявления и систематизации эпиграфических памятников, встречающихся в области Абай. В археологии Казахстана этноархеологические исследования охватывают важные направления, и в советский период также были опубликованы отдельные работы. В настоящее время этноархеология в определённой степени представляет собой самостоятельную область с уже сформировавшейся школой специалистов. Однако исследования эпиграфических памятников в данной сфере по стране до сих пор не охватывают её полностью. Так, основная часть исследований, посвящённых эпиграфике, сосредоточена в южных и западных регионах Казахстана и проводится либо в рамках крупных проектов, либо по индивидуальным исследовательским интересам. В статье данная проблема анализируется на основе намогильных памятников, обнаруженных в районах области Абай и на старом кладбище города Семей. Поскольку большинство эпиграфических памятников региона представлено арабографичными надгробиями, в ходе исследования ощущалась нехватка специалистов и недостаточность научной литературы. Кроме того, было установлено, что надгробия в отдельных районах сохранились фрагментарно и рассредоточенно. Для их сравнительного изучения необходимо расширение и углубление материальной базы. Анализ предварительных данных этнографической экспедиции, проведённой в области Абай в 2025 году, показал наличие ряда проблем в исследовании эпиграфических памятников в этноархеологии. Хотя отдельные памятники региона были описаны, а тексты представлены научному сообществу, ощущается недостаток мнений кодикологов и специалистов по арабскому языку. С целью более глубокого раскрытия данной проблемы эпиграфические памятники области Абай были положены в основу исследования, а выявленные проблемы и выводы представлены научному сообществу.
Абай облысы, Жаңасемей ауданы, Тоқтамыс зираты, Семей қаласы, Ескі мұсылман қорымы, этноархеология, эпиграфикалық ескерткіш, құлпытас.
Copyright (c) 2026 Мадияр Насыров (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ТҮРКІЛЕРДІҢ АҢШЫЛЫҚ МӘДЕНИЕТІ: АРХЕОЛОГИЯЛЫҚ МАТЕРИАЛДАР МЕН ДЕРЕКТЕМЕЛІК ШОЛУ
Мақалада ортағасырлық түркілердің аңшылық мәдениеті археологиялық материалдар мен жазба деректер негізінде кешенді түрде қарастырылады. Зерттеудің басты назарында аңшылықтың көшпелі түркі қоғамындағы шаруашылық, әскери, әлеуметтік және дүниетанымдық қызметі тұр. Ортағасырлық түркілер үшін аңшылық күнкөріс пен тұрмыстық қажеттілікті қамтамасыз ететін кәсіп түрі ғана емес, атты жауынгердің ептілігін, мергендігін, төзімділігін және кеңістікті игеру қабілетін қалыптастыратын тәжірибелік орта болғаны көрсетіледі. Зерттеуде петроглифтердегі аңшылық сюжеттері, қару-жарақ кешендері, ат әбзелдері, сәндік-қолданбалы өнер бұйымдары, жыртқыш аңдар мен қыран құстар бейнелері талданып, олардың түркілердің материалдық және рухани мәдениетін танудағы деректік маңызы ашып көрсетілді. Мақалада ат үстінде садақпен аң аулау, қаумалап аңшылық ұйымдастыру, жабайы жануарларды бейнелеу және қыран құстарды пайдалану дәстүрлері көшпелі әскери мәдениетпен сабақтастықта қарастырылады. Аңшылық көріністерінде бейнеленген қару түрлері, аңшының қимыл-қозғалысы, киім үлгілері мен ат әбзелдері ортағасырлық түркілердің тұрмысы, жауынгерлік машығы және көркемдік дәстүрі туралы маңызды мәлімет береді. Сонымен қатар жыртқыш аңдар мен құстар бейнесі билік, ерлік, қорғаныш, сакралды кеңістік және әлеуметтік мәртебе ұғымдарымен байланысты символикалық жүйе ретінде түсіндіріледі. Зерттеу нәтижесінде ортағасырлық түркілердің аңшылық мәдениеті көшпелі қоғамның шаруашылық бейімделуі, әскери тәжірибесі, әлеуметтік құрылымы және рухани дүниетанымы тоғысқан кешенді мәдени жүйе болғаны тұжырымдалады.
Ключевые слова: средневековые тюрки, охотничья культура, археологические памятники, петроглифы, кочевое общество, конная охота, письменные источники.
Copyright (c) 2026 Айқын Дүйсенбеков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ПАТШАЛЫҚ ӨКІМЕТТІҢ ҚҰПИЯ ПОЛИЦИЯСЫ ҚҰЖАТТАРЫНДАҒЫ Ш. ҚОСШЫҒҰЛҰЛЫНЫҢ ТҰЛҒАЛЫҚ БЕЙНЕСІ
Мақалада ХХ ғасыр басындағы қазақ ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті тұлғасы, Ресей Мемлекеттік Думасының депутаты Шәймерден Қосшығұлұлының қоғамдық-саяси қызметі жаңа архивтік деректер негізінде кешенді түрде талданады. Зерттеудің негізгі өзегі - патшалық өкіметтің құпия полициясы мен жандармерия басқармасының құжаттарындағы қайраткердің тұлғалық бейнесін және оның империялық жүйеге тигізген саяси әсерін қайта жаңғырту болып табылады. Жұмыстың ғылыми жаңалығы бұрын ғылыми айналымға түспеген немесе аз зерттелген архивтік істерді саралау арқылы Ш. Қосшығұлұлының діни-ағартушылық бастамалары мен саяси күресінің өзара сабақтастығын дәлелдеуінде. Автор колониалдық әкімшіліктің қайраткердің әрбір қадамын, әсіресе халықты ағартуға бағытталған үндеулерін «панисламизм» және «мемлекетке қауіпті әрекет» ретінде қарастыруының объективті және субъективті себептерін ашады. Зерттеу барысында Ш. Қосшығұлұлының Ресей империясының мұсылман халықтарының саяси құқықтарын қорғаудағы ролі мен оның Алаш қозғалысының қалыптасу кезеңіндегі идеологиялық үлесі айқындалды. Авторлардың қосқан дербес үлесі — патшалық цензура мен құпия бақылау құжаттарының астарындағы шынайы тарихи ақиқатты саралап, тұлғаның мемлекеттік деңгейдегі саяси салмағын негіздеуі. Мақаланың қорытынды бөлімінде Ш. Қосшығұлұлының қызметі тек діни қайраткерлікпен шектелмей, қазақ қоғамының саяси оянуына түрткі болған жүйелі процесс екендігі туралы тұжырым жасалады. Осы зерттеу нәтижелері ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларының күрес тарихын тереңірек түсінуге, отарлық саясаттың механизмін зерттеуге және ұлттық тарихнаманы тың деректермен байытуға жол ашады. Сонымен қатар, бұл жұмыс тарихи тұлғатану бағытын жаңа архивтік құжаттармен толықтыра түседі.
Шаймерден Косшыгулулы; тайная полиция; жандармское управление; архивные данные; Государственная дума; национально-освободительное движение; Алаш; панисламизм; колониальная политика; казахская интеллигенция.
Copyright (c) 2026 Гульнур Абенова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
FOREIGN POLICY ORIENTATIONS OF THE KAZAKH KHANATE: DIPLOMATIC RELATIONS WITH THE OTTOMAN EMPIRE IN THE 18TH CENTURY
The 18th century marks a complex historical period characterized by profound transformations in the geopolitical landscape of Eurasia, including the intensification of the expansionist policy of the Russian Empire and the growing pressure of the Dzungar-Kalmyk forces. Under these conditions, the foreign policy orientations of the Kazakh Khanate underwent significant transformation. These processes necessitate a reconsideration of political and diplomatic relations with the Ottoman Empire based on newly introduced archival sources. A thorough analysis of Kazakh-Ottoman relations remains one of the most relevant yet insufficiently explored issues in contemporary historical scholarship. The study examines the position of the Kazakh Khanate within the system of international relations and analyzes its diplomatic activity in the context of interactions with the Ottoman state. The article provides a detailed examination of the official correspondence between Kayyp Muhammed Khan and Sultan Ahmed III, identifying the formation of the first diplomatic contacts between the two states based on archival evidence. The aim of the study is to conduct a comprehensive analysis of the emergence of diplomatic relations between the Kazakh Khanate and the Ottoman Empire in the first quarter of the 18th century and to determine their historical nature through archival documents. The methodological framework is based on historical-genetic, comparative-historical, source-critical, and systematic analysis methods. Materials from Ottoman archival collections, particularly the Nâme-I Hümâyûn Defterleri, were transcribed, translated, and subjected to content analysis. The reliability of historical data was verified through comparative examination of various sources, enabling well-grounded scholarly conclusions. The results demonstrate that the Kazakh Khanate’s efforts to establish diplomatic relations with the Ottoman Empire were primarily driven by the search for political support in response to external threats. However, geopolitical distance, limited transport and communication infrastructure, and the Ottoman Empire’s diplomatic commitments with Russia constrained the development of stable and institutionalized relations. Nevertheless, the official letters of Kayyp Muhammed Khan addressed to Sultan Ahmed III provide clear evidence of the active engagement of Kazakh rulers in international diplomacy and their aspiration to establish political cooperation within the Turkic-Muslim world.
Copyright (c) 2026 Акмарал Оспанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Документы по истории Туркменистана XIX века изобилуют именами видных ханов и именитых старшин. Достойное место среди них занимает такая личность как Баба-хан. Однако, в туркменской историографии эта личность своего места так и не нашла. Автор данного исследования решил исправить эту историческую несправедливость и включить эту незаурядную персону в перечень известных особ. Целью данного исследования стало описание Баба-хан в реальном образе, то есть со всеми его плюсами и минусами. Именно беспристрастный подход к делу и описание реальных черт героя помогло точно понять его действия и намерения. Баба-хану суждено было жить в весьма трудное время. Только-только получившие относительную независимость от Хивы, Бухары и Ирана туркменские племена, столкнулись с новой проблемой – приходом в регион армии Российской империи. Возглавить противостояние этой мощной силе могли только сильные и одаренные личности. После смерти Говшут-хана такая ноша легла на еще не окрепшие плечи молодого Баба-хана. Для решения поставленной задачи, необходимо было описание сложной политической ситуации, сложившейся в Мервском оазисе в последней четверти XIX в. Были просмотрены многочисленные исторические источники и материалы прессы. Использование комплексного подхода исследования помогло проанализировать имеющиеся исторические документы, сопоставить их и вынести правильное суждение, при оценке событий того времени.
: Закаспийская область, Российская империя, Мерв, туркмены, меджлис, переговоры, Баба-хан, Аман-Нияз-хан, Алиханов-Аварский, Комаров.
Copyright (c) 2026 Сердар (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ПОЛОЖЕНИЕ БЕСПРИЗОРНЫХ ДЕТЕЙ АКТЮБИНСКОЙ ГУБЕРНИИ В ГОДЫ ГОЛОДА 1921-1924 гг.
В статье исследуется положение беспризорных детей Актюбинской губернии в период голода 1921-1924 годов. Вследствие стихийного бедствия и гибели взрослого населения в результате голода, проблемы защиты детей, как наиболее незащищенной части общества, заняли приоритетное место в деятельности местных органов власти. Все это предопределило важность изучения данной темы в отечественной историографии, посвященной социальным потрясениям первой четверти ХХ века. В статье на основе материалов архивных фондов и современных исследовательских данных всесторонне освещается положение детей Актюбинской губернии в рассматриваемый период. Особое внимание уделено тяжелому состоянию материального обеспечения детских учреждений, выраженному в нехватке продовольствия, одежды и жилых площадей; раскрываются причины распространения инфекционных заболеваний и их трагические последствия для воспитанников; изучается работа властей по ликвидации данных проблем. Наряду с оказанием помощи взрослому населению, первоочередной задачей государства стало жизнеобеспечение сотен тысяч детей, пострадавших от голода. Динамика численности детских домов была крайне нестабильной: периоды их роста сменялись сокращением и ликвидацией из-за отсутствия финансирования. В качестве альтернативных форм помощи власти были вынуждены организовывать ночлежки и столовые для беспризорников. Из-за увеличения детской смертности одним из способов помощи голодающим детям было переселение их в другие регионы республики, а также за ее пределы. Голод 1921-1924 годов принес трудности населению, особенно детям, и потребовал срочных мер по решению проблемы детской беспризорности. Экономические трудности в Советском Союзе, усугубленные положением казахского общества, осложняли решение детских проблем. Этот период остается одной из трагических страниц в истории страны.
Ключевые слова: Актюбинская губерния, беспризорные дети, голод 1921-1924 гг., детские дома, местные органы власти, переселение детей, инфекционные заболевания, помощь голодающим.
Copyright (c) 2026 Е. Конбай, Р.Д. Ахметова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ТРАНСФОРМАЦИЯ УПРАВЛЕНЧЕСКОЙ МОДЕЛИ В КАЗАХСКОЙ ССР В 1960-е гг.: ИСТОРИЧЕСКИЙ ОПЫТ И ПРОТИВОРЕЧИЯ РЕФОРМВНАРХОЗНОЙ РЕФОРМЫ
Статья посвящена комплексному историко-политическому анализу трансформации системы управления промышленностью и строительством в Казахской ССР в 1960-1970-е годы. В центре исследовательского внимания находится реформа управления промышленностью и строительством 1957-1965 годов, представлявшая собой масштабную институциональную попытку децентрализации и перехода от жесткого отраслевого принципа управления к территориальному. В работе подробно рассматриваются процессы создания, реорганизации и функционирования советов народного хозяйства в республике, их двойственная административная природа, а также нарастающие политические и экономические противоречия во взаимоотношениях республиканского управленческого аппарата и союзного центра. Автор анализирует как положительное влияние реформы на региональное развитие Казахстана, выразившееся в расширении его экономических прав, формировании новых промышленных узлов и росте инициативы на местах, так и негативные проявления в виде «местничества» и бюрократического параллелизма. Особое внимание уделяется причинам последующего свертывания децентрализации в 1965 году, продиктованным стремлением союзного руководства восстановить утраченный контроль над ресурсами. В статье аргументированно доказывается, что отказ от территориальной системы и возврат к централизованному отраслевому управлению привели к усилению сырьевой направленности казахстанской экономики, общему макроэкономическому замедлению и формированию предпосылок для латентного кризиса командно-административной модели в 1970-е годы. Исследование базируется на принципах историзма, научной объективности и системного подхода с привлечением широкого круга архивных материалов, нормативно- правовых актов и современной историографии.
совнархоз; реформа управления; децентрализация; Казахская ССР; территориальная система; общественно-политическая история; административно-командная система; местничество; партийный аппарат.
Copyright (c) 2026 Гульнур Абенова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
ҚАЗАҚ-ЖОҢҒАР ҚАҚТЫҒЫСТАРЫ: ГЕОСАЯСИ ФАКТОРЛАР ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ САЛДАРЫ
XVIII ғасырдағы қазақ-жоңғар қақтығыстары қазақ қоғамының саяси жүйесі мен әлеуметтік құрылымына айтарлықтай әсер етті. Мақалада жоңғар экспансиясының сыртқы геосаяси факторлары, сондай-ақ Қазақ хандығы құрылымының ішкі ерекшеліктері қарастырылады. Күшті орталық биліктің болмауы және тайпалық байланыстардың маңызды рөлі күштерді біріктіруді және қорғаныс әрекеттерін үйлестіруді қиындатқаны көрсетілген. Сонымен қатар, әскери ұйымның ерекшеліктері мен көшпелі шаруашылықтың ерекшелігі талданады. Дереккөздер архивтік құжаттардан, шежірелік материалдардан, ауызша дәстүрлерден, сондай-ақ ресейлік және қытайлық жазбаша дереккөздерден тұрады. Оларды салыстыру негізінде деректердің шектеулілігі мен сенімділігінің әртүрлі дәрежесін ескере отырып, демографиялық шығындар мен экономиканың жойылуының салдарын бағалауға әрекет жасалады. Қазақ-жоңғар қақтығыстарының нәтижесінде басқару жүйесінде және күштерді орналастыруда өзгерістер болды, ал сыртқы қауіп жағдайында қазақ халқы мен дворяндарының бір бөлігі көрші державаларға қолдау сұрады. Соғыс қимылдары сауда байланыстарының бұзылуымен және экономикалық өмірдегі өзгерістермен қатар жүретіні анықталды, бұл жиынтықта қоғамның дамуына әсер етті. Цин империясы мен Ресей империясының рөліне ерекше назар аударылды, оларға сыртқы қауіп жағдайында қазақ дворяндарының бір бөлігі қолдау іздеп жүгінді. Авторлар геосаяси және әлеуметтік-экономикалық жағдайларды және олардың қазақ қоғамының дамуына әсерін ескере отырып, жан-жақты талдау жасайды.
Казахско-джунгарский конфликт, Джунгарское нашествие, Лидеры казахской армии, История Казахстана, Военная стратегия, Казахское ханство.
Copyright (c) 2026 Quanysh Nurgazy, Қымбат Байсарина, Айгуль Байгапанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ МЕКТЕПКЕ ДЕЙІНГІ БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ: 2010-2021 ЖЫЛДАРДАҒЫ ТАРИХИ БАҒЫТТАР
Мақалада тәуелсіз Қазақстанның білім беру жүйесін жаңғырту контексіндегі мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту саясатының 2010-2021 жылдар аралығындағы тарихи- логикалық эволюциясы кешенді түрде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі аталған кезеңдегі демографиялық өсім мен әлеуметтік сұраныстың артуы жағдайында мемлекеттік стратегиялық бағдарламалардың тиімділігін ғылыми тұрғыдан қайта пайымдау қажеттілігімен негізделеді. Автор нормативтік-құқықтық базаның трансформациясын саралай отырып, 2010 жылдан басталған «Балапан» бағдарламасының институционалдық маңызына ерекше назар аударады. Бағдарламаның мектепке дейінгі ұйымдар желісін ұлғайтудағы, мемлекеттік-жекеменшік әріптестік тетіктерін енгізудегі және мектеп жасына дейінгі балаларды қамту көрсеткішін динамикалық түрде өсірудегі рөліне тарихи-салыстырмалы талдау жасалады. Зерттеу барысында мектепке дейінгі білім берудің тек сандық көрсеткіштері ғана емес, сонымен қатар оның мазмұндық және сапалық параметрлері - кадрлық әлеуетті нығайту, педагогтардың кәсіби құзыреттілігін арттыру және білім беру стандарттарын халықаралық талаптарға сәйкестендіру мәселелері де терең зерделенеді. Сонымен қатар, мақалада қаржыландырудың жан басына шаққандағы нормативтік тетіктері, қала мен ауыл арасындағы инфрақұрылымдық алшақтық және балабақшалардағы орын тапшылығы секілді жүйелі проблемалардың тарихи алғышарттары мен шешу жолдары айқындалады. Тарихи-хронологиялық, жүйелілік және статистикалық талдау әдістерін қолдану негізінде автор Қазақстанның мектепке дейінгі білім беру саясатының даму үрдістерін кезеңдерге бөліп жүйелейді. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік білім беру саясатының тарихи тәжірибесін қорытындылауға мүмкіндік береді және отандық білім беру жүйесін стратегиялық жоспарлаудың болашақ бағыттарын айқындау үшін ғылыми негіз болып табылады.
Кілт сөздер: мектепке дейінгі саясат, «Балапан» бағдарламасы, қаржыландыру, демографиялық өсім, мемлекеттік және жекеменшік балабақшалар, білім беру реформалары.
Copyright (c) 2026 Мусаева Эльвира Абышкызы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
ETHNIC COMPOSITION AND SOCIAL STRUCTURE OF THE POPULATION OF EAST KAZAKHSTAN IN THE SECOND HALF OF THE 19TH CENTURY
This article provides a comprehensive historical and demographic analysis of the social and economic transformation of East Kazakhstan during the nineteenth century. Using a multi- disciplinary approach, the study examines the evolution of the region’s ethnic composition, focusing on the complex dynamics of population growth and large-scale migration processes. A significant portion of the research is dedicated to the socio-cultural and economic contributions of the Tatar, German, and Polish diasporas, evaluating their pivotal role in institutionalizing trade networks, urban culture, and scientific exploration within the region. The paper critically investigates the strategic impact of the Russian Empire’s resettlement policy on the shifting demographic landscape of the Irtysh basin and the Altai foothills. Based on rigorous analysis of primary statistical sources and census data, the study reconstructs the social stratification and religious diversity of the population. Furthermore, it explores the structural changes in the traditional Kazakh nomadic economy, highlighting the gradual transition from extensive pastoralism to market-oriented livestock breeding and sedentary agriculture under the influence of settler-migrant interactions. The research concludes that by the late nineteenth century, East Kazakhstan had emerged as a unique multiethnic and frontier social space, where inter-ethnic integration and economic modernization laid the groundwork for the region’s long-term developmental trajectory.
Keywords: nation, region, Russian Empire, diaspora, resettlement, census, ethnic composition.
Copyright (c) 2026 Махметова Надира Аманжолқызы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
КАЗАХСКО-КЫРГЫЗСКИЕ СТОЛКНОВЕНИЯ В 1760–1780-Х ГГ. И ПОЛИТИКА АБЫЛАЯ: ПРИЧИНЫ, ХОД, РЕЗУЛЬТАТЫ
Аннотация: Объектом исследования являются взаимоотношения Абылай-хана с алатаускими кыргызскими племенными объединениями во второй половине XVIII века. Данная работа направлена на выяснение причин и механизмов эскалации казахско-кыргызских конфликтов после устранения «джунгарского фактора», а также на анализ того, как военные и дипломатические стратегии Абылая работали над задачами стабилизации границ, возвращения пленных, имущества и обеспечения безопасности торговых путей. Источниковую базу исследования составляют архивные документы и материалы, включающие рапорты, донесения, переписку и материалы пограничной с казахскими землями администрации Российской империи; привлечены также опубликованные свидетельства и проведен историографический обзор предшествовавших работ. Методологически использованы принципы историзма, системности и причинно‑следственного анализа, а также сопоставление разнотипных источников для реконструкции исторических событий. На основе архивных документов прослежена динамика казахско-кыргызских столкновений и походов, выявлены доминирующие мотивы конфликтов, а также показана роль геополитического фактора. Делается вывод о многокомпонентном характере казахско‑кыргызских отношений: военная сила у Абылая сочеталась с прагматикой дипломатии и торгово‑экономических интересов, а итоговой целью выступало не столько территориальное урегулирование, сколько снижение пограничной нестабильности и восстановление управляемости налаживание связей и установление взаимных обязательств.
Ключевые слова: Абылай, Уали, казахско‑кыргызские отношения, военные походы, дипломатия, аманаты, караванная торговля
Copyright (c) 2026 Бейсембаева Акмарал Рашидкызы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
ӨМІРБАЯНДЫҚ НАРРАТИВТІ МЕКТЕП ТАРИХЫНДА ҚОЛДАНУ ТӘЖІРИБЕСІ: ХХ ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ СОЛТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН САЯСИ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ НЕГІЗІНДЕ
Мақалада мектеп тарихы курсында өмірбаяндық нарративті қолданудың теориялық- әдіснамалық және практикалық негіздері ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы Солтүстік Қазақстан өңірінің саяси және ағартушылық қайраткерлері мысалында жан-жақты қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - тарихи тұлғаларды оқыту үдерісінде биографиялық тәсілдің педагогикалық әлеуетін анықтау, өмірбаяндық нарративке негізделген құрылымдық- мазмұндық оқыту моделін әзірлеу және оның тиімділігін тәжірибелік-эксперименттік жолмен тексеру. Әдіснамалық негіз ретінде диалектикалық, тарихи-хронологиялық, тарихнамалық, контент-талдау, салыстырмалы талдау, модельдеу, сондай-ақ педагогикалық диагностика әдістері қолданылды. Зерттеу барысында мектеп оқулықтарының мазмұны сарапталып, оқушылардың тарихи тұлғалар туралы білім деңгейі анкеталау, тестілеу, бақылау, пікірталас, жазбаша жұмыстар және дереккөздермен практикалық жұмыс арқылы анықталды. Диагностикалық кезең нәтижелері дәстүрлі оқыту тәсілдері тарихи тұлғаларды терең әрі жүйелі түсінуді қамтамасыз етпейтінін, білімнің көбіне ақпараттық деңгейде қалыптасатынын көрсетті. Өмірбаяндық нарративті жүйелі енгізу эксперименттік топтарда оқушылардың білім сапасының оң динамикасы байқалып, орта және жоғары деңгейдегі көрсеткіштер едәуір артты, ал оқу мотивациясы мен пәнге қызығушылық күшейді. Себебі тарихи контексті түсінуін, дереккөздермен жұмыс істеу, талдау, бағалау және рефлексия жасау дағдыларын айтарлықтай жетілдіргені анықталды. Зерттеу нәтижелері өмірбаяндық нарративті мектеп тарихын оқыту тәжірибесіне енгізудің ғылыми және практикалық маңызын дәлелдеп, тарихи білім мазмұнын жаңғыртуға бағытталған әдістемелік ұсыныстар ұсынады.
Кілт сөздер: өмірбаяндық нарратив, тарихи тұлға, мектеп тарихы, тарихты оқыту әдістемесі, тұлғатанулық тәсіл, педагогикалық эксперимент, танымдық құзыреттілік, сыни ойлау, Солтүстік Қазақстан, саяси қайраткерлер
Copyright (c) 2026 Жания Шупанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
КРЕПОСТИ ЮЖНОГО ТУРКМЕНИСТАНА В XVIII-XIX вв.: СТРУКТУРНЫЙ АНАЛИЗ
Объектом данного исследования стали крепости Южного Туркменистана XVIII-XIX вв. Обзор памятников Южного Туркменистана, с их обобщающей характеристикой и выделением характерных качеств отдельных объектов, не был еще предметом пристального изучения в туркменской историографии. Более того, XVIII-XIX вв. являются слабо изученным периодом в туркменской археологии. Автором предпринята попытка обзора составных компонентов туркменских укреплений, выделения их структурных особенностей и общих характеристик, а также проведение анализа полученных результатов. Цель данной работы – описание деталей крепостного ансамбля и построение комбинированного набора составных элементов укреплений. Примененный в работе сравнительно-исторический метод исследования позволяет привлечь весь арсенал имеющегося археологического материала и сопоставить его с данными исторических источников того периода. Задача нашего исследования привлечь как можно больше информативного материала, выстроит цепочку основных архитектурных и фортификационных частей, которые позволят встроить модель местной инженерной школы зодчества. Практическое назначение отдельных компонентов и элементов фортификации позволяет нам правильно понять их функциональное предназначение и обоснованное применение в быту. Крайне скудное наличие и сохранность фортификационных памятников XVIII-XIX вв. обуславливает их ценность как архитектурного наследия, так и их значимость в качестве объекта для пополнения материального и нематериального наследия туркменского народа. Автор надеется, что полученные данные позволять определить правильный ориентир последующих исследованиях в этой области
Южный Туркменистан, Закаспийская область, крепости, туркменские мастера, архитектурные особенности, фортификационные решения, защитные укрытия, плановое построение, внутренние перекрытия, возведение стен.
Copyright (c) 2026 Dr. Atdaev (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
ҰЛТТЫҚ БИБЛИОГРАФИЯ ЖӘНЕ М.ДУЛАТҰЛЫ: ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕ БАСЫЛҒАН КІТАПТАРДЫ КӨРСЕТКІШІНІҢ ТАРИХИ МАҢЫЗЫ
Мақала алаш қайраткері М. Дулатұлының 1926 жылы жарық көрген «Қазақ тілінде басылған кітаптарды көрсеткіш» еңбегіндегі библиографиялық құрылымды зерттеуге арналған. Мақаланың мақсаты – аталған көрсеткіштің қазақ кітаптану ғылымының дамуына қосқан үлесін айқындау және оның ғылыми-тәжірибелік маңызын дәлелдеу. Ізденіс материалы ретінде көрсеткіштің түпнұсқасы, сонымен қатар қазақ кітабының тарихына, библиографиясының қалыптасуы мен даму мәселелеріне арналған зерттеулер алынды. Тақырыптың өзектілігі – «Қазақ тілінде басылған кітаптарды көрсеткіш» еңбегіндегі библиографиялық құрылымның ерекшеліктері мен құндылығы бүгінгі күнге дейін толыққанды зерделенбеуінде жатыр. Зерттеу барысында мәліметтерді жүйелеу, салыстырмалы талдау жүргізу, жинақтау, жіктеу және бағалау әдіс-тәсілдері қолданылды. Ізденіс нәтижесінде көрсеткіштің құрылымдық элементтері, қолданылған библиотәсілдер анықталып, оның қазақ библиографиясының алғашқы ғылыми үлгілерінің бірі екендігі дәлелденді. Сонымен қатар, көрсеткіште қамтылған кітаптардың мазмұндық-тақырыптық жіктелуі қазақ баспа ісінің сол кезеңдегі даму деңгейін айқын көрсететіні анықталды. Бұл еңбек ұлттық кітап мәдениетінің тарихын зерттеуде маңызды дереккөзі болып табылады және қазақ кітап мұрасын сақтау мен насихаттауда ерекше орын алады. Эмпирикалық талдаулардың нәтижелерін ЖОО-да оқытылатын 6B03205 – «Кітапханалық ақпараттық жүйелер» мамандығының «Кітапхана ісінің тарихы», «Кітапханатану», «Кітапханалық каталог», «Қазақстан және шетелдік библиография» пәндерінде, сондай-ақ Міржақыптану саласының әдіснамалық негізін жетілдіруде қолдануға болады. Зерттеу нәтижелері болашақта ұлттық библиографияны дамытуға бағытталған ғылыми жобаларға негіз бола алады.
кітапхана,Міржақып Дулатұлы, кітаптану, библиография, кітаптар көрсеткіші, қазақтілі, кітап.
Copyright (c) 2025 Ертай Біләл (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ОРТАЛЫҚ ҒЫЛЫМИ КІТАПХАНА ҚЫЗМЕТІН ЖАҢҒЫРТУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ (1932-1960 жж.)
Мақалада ХХ ғасырдың 30-шы жылдары Қазақстанда Орталық ғылыми кітапхананың құрудың тарихи факторлары, қалыптасу кезеңдегі негізгі басымдықтар мен әдістері, кітапхана жұмысын үйлестіру мен басқару тарихы қарастырылады .Орталық ғылыми кітапхананың ғылыми, ақпараттық-библиографиялық қызметінің бағыттарын архив қopлapы мәліметтеріне сүйене отырып дамыту тарихы баяндалады. Мақалада отандық ғалымдардың аталған тақырыпқа қатысты жазылған еңбектеріне теориялық бағытта сараптамалар жасалынды. Орталық ғылыми кітапхананың ХХ ғасырдың 1932-1960 жж. аралығындағы қызметі қарастырылып, Кеңестік саясаттың кітапхана жұмысына тигізген әсерін анықталады. Республикамызда ғылым, білім және мәдениетті дамытуда Орталық ғылыми кітапхананың қосқан үлесін зор екендігін ешкім жоққа шығара қоймайды. Құрылған күннен бастап ғылыми кітапхана Ұлттық Ғылым Академиясының тарихымен тікелей байланысты. 1932-1960 жылдар аралығында көптеген қиыншылықтарды басынан өткізіп, кәсіби тұрғыдан ең беделді мекемеге айналды. Одақ көлемінде басқа ғылыми кітапханалармен байланыс орнату және кәсіби мамандармен ұжымды толықтыру, кітап қорын жасақтау, өңдеу, анықтамалық-библиографиялық жұмыстарына талдау жасалынып, Орталық ғылыми кітапхананың атқарған қызметі мен жеткен жетістіктерінің тарихы айқындалды. Құрылу процессінде кездескен қиыншылықтарға қарамастан, Орталық ғылыми кітапхана елімізде ғылым, білім және мәдениеттің дамуына зор үлесін қосуы баяндалады. Сонымен қатар мақалада кітапхананың құрылуынан бастап 1960 жылдар аралағына дейінгі кезеңдеріне шолу жасалынылады. Кітапхананың дамуына әсер еткен негізгі жаңалықтар кезеңдер арқылы көрсетілді.
Орталық ғылыми кітапхана; ақпарат; ақпараттық ресурстар; ақпараттық технологиялар; кітап қоры; ғылыми-ақпарат; библиография
Copyright (c) 2025 А.Б. Нуртазаева, К.Т. Туенбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
БУРА ҚАРАТАЛ БАТЫР ТІЛЕУБЕРДІҰЛЫ: ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ НАРЫН АЛҚАБЫН ҚОНЫСТАНУ ТАРИХЫНАН
Мақалада Орта жүз Найман тайпасының Ергенекті тармағына кіретін Бура бірлестігі ішіндегі Таңатар аталығының тарихи-шежірелік негіздері талданады. Зерттеу Таңатардың шығу тегі, ішкі тармақталуы, руаралық байланыстары және Нарын алқабындағы қоныстану кеңістігінің қалыптасуын салыстырмалы-тарихи және шежірелік әдістер арқылы анықтауға бағытталған. Бүгінгі таңда ауызша шежірелер, ру тарихын сақтаған қолжазбаларға қатысты этнографиялық мәліметтер, әкімшілік-аумақтық, статистикалық шолулар аталмыш тақырыптарды зерттеуде өзекті. XVII-XVІІІ ғасырлардағы жоңғар шапқыншылығы жағдайында Нарын-Тарбағатай шебін қорғауға Бура жасақтарының қатысуы, батырлар институтының қоғамдық-саяси рөлі қамтылған. Мақалада Қаратал батыр тұлғасы Таңатар шежіресіндегі орны, әулеттік сабақтастықтары, жергілікті әскери-саяси үдерістердегі қызметі тұрғысынан қарастырылады. Шежірелік деректерді түйістіру арқылы оның ықпал аймағы, көш жолдарын қорғауы, ұрпақтарының қоныстануы мен топонимиялық іздері нақтыланады. Қаратал батыр төңірегіндегі көрші аталықтармен одақтас-қарсылас байланыстар, оқиғалардың ықтимал хронологиясы деректердің сәйкестігі арқылы қайта құрылады. Шежіре қолжазбалары зерттеуде негізгі деректік өзек қызметін атқарады. Олар ру-тайпа тармақталуын, қоныс ауысу бағыттарын, тұлғалардың тарихи орнын нақтылайды. Сондай-ақ ауызша мәліметтерді салыстырып, оқиғалардың хронологиясын түзетуге және аймақтық тарихтың деректік негізін күшейтуге сеп болады. Зерттеу нәтижелері Таңатар аталығының аймақтық тарихын жүйелеп, Бура наймандарының этноәлеуметтік құрылымындағы орнын нақтылауға мүмкіндік береді.
Найман; Бура шежіресі; Жәуетей; Таңатар; Қаратал батыр; Шығыс Қазақстан; Үлкен Нарын; шежіре қолжазбалары.
Copyright (c) 2025 А.И. Исин, М.Г. Насыров (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АСТЫҚ ЖӘНЕ ЕТ ДАЙЫНДАУ НАУҚАНДАРЫНЫҢ АУЫР САЛДАРЫ (ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН МЫСАЛЫНДА 1920-1930 жж.)
Мақалада Шығыс Қазақстанда жүргізілген астық және ет дайындау науқанының жүзеге асырылуы және оның зардаптары архив құжаттары негізінде жан-жақты талданады. 1920-1930 жылдардағы Қазақстандағы аграрлық саясаттының негізгі бөлігі ұжымдастыру, орталық биліктің азық-түлік дайындау жоспарын арттыру, мал тәркілеу деп қарастырылады. Мақалада Шығыс Қазақстандағы күштеп ұжымдастыру кезіндегі орын алған астық және ет дайындау науқанының және қуғын-сүргін мәселесі өзара сабақтастырыса талқыланып, бір жүйеге келтіріліп, жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан және жалпы адамзаттық идеясына үйлестіріле отырып зерттелді. Қазақстандағы аграрлық реформаның үрдістерін жан-жақты зерттеу негізінде оның тиімді және тиімсіз жақтары анықталды. Ауыл шаруашылығында жүргізілген астық және ет дайындау науқандарына талдау жасай отырып, аграрлық қатынастардың жаңа әлеуметтік-экономикалық мазмұнын айқындауға ұмтылыс жасалды. Қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығын күйреуі, ет және астық дайындау науқандарындағы зардаптары, ауқатты шаруа қожалықтарын тәркілеу саясаты, күштеп ұжымдастыру және зорлап отырықшыландыру, шаруаларды кеңес органдарының «ұлтшыл», «бандит» жалаларымен жаппай қуғын-сүргінге ұшыратуы қазақ шаруаларын босқыншылыққа әкелді. Шығыс Қазақстанда орын алған астық және ет дайындаудың аса көлемді көрініс бергені және әсіресе көшпелі, жартылай көшпелі қазақ шаруалары өмірінде терең із қалдырған қасіретті жан-жақты талданған.
Шығыс Қазақстан, Семей облысы, дәстүрлі мал шаруашылығы, астық дағдарысы,босқыншылық,миграция, ұжымдастыру, тәркілеу.
Copyright (c) 2025 Ж.К. Айтенов Айтенов, Қ.С. Адельчанов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Мақалада Абай Құнанбайұлының қоғамдық-саяси қайраткерлігі, болыстық қызметі және қазақтың дәстүрлі құқық жүйесін реформалаудағы тарихи рөлі талданады. Абайтануда тұлғаның ақындық және философиялық қырлары жан-жақты қарастырылғанымен, оның ел басқару ісіндегі қызметі, құқықтық ой-санасы, билік айтудағы тәжірибесі ғылыми айналымда толық әрі жүйелі түрде бағаланбаған. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері – Абайдың қайраткерлік жолының негізгі кезеңдерін нақты тарихи оқиғалар мен жарияланған деректердегі архивтік құжаттар негізінде талдау; Абай қайраткерлігінің Абайтану ғылымындағы орны мен өзектілігін анықтау. Нәтижелер. Зерттеу барысында архив деректері, XIX ғасырдың ресми құжаттары, Абайдың замандастарының естеліктері мен алғашқы өмірбаяндық еңбектер (Ә. Бөкейханов, Т. Ысқақов, Рамазанов) кешенді түрде салыстырмалы талдаудан өткізілді, Абайдың қоғамдық қызметінің даму хронологиясы айқындалды. XVI-XIX ғасырлардағы билер сотының қағидаттарымен сабақтастығы бар Абайдың құқықтық көзқарастары реформаторлық сипатта болғаны дәлелденді. Қарамола съезінде қабылданған 73 баптан тұратын ереже – Абайдың құқықтық мәдениетінің жоғарылығын, оның әкімшілік-құқықтық институттарды жетілдіруге бағытталған ой-тұжырымдарын көрсететін бірегей құжат екені анықталды. Қорытынды. Абайдың қайраткерлік болмысы – қазақ халқының құқықтық ойы мен қоғамдық басқару мәдениетінің жаңа кезеңге өтуіне ықпал еткен тарихи құбылыс. Оның болыстық қызметі, дау шешудегі әділеттілігі, құқықтық нормаларды жаңғыртуға қосқан үлесі, реформаторлық әрекеттері ұлттық құқықтық сананың дамуындағы маңызды тарихи белес ретінде бағаланады. Бұл бағыттағы зерттеулердің жалғасуы Абайтанудың ғылыми өрісін кеңейтіп, Абайды тек ақын және ойшыл ретінде емес, ұлттық құқықтық мәдениетті қалыптастырған қайраткер ретінде тануға негіз қалайды.
Семей, қоғамдық-саяси қызметтер, Абай Құнанбайұлы, әдет заңы, билер институты, Қарамола ережесі, өлкетану.
Copyright (c) 2025 С.Т. Нұртөлеуов, М.К. Каримов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ЭВОЛЮЦИЯ СКОТОВОДЧЕСКО-ЗЕМЛЕДЕЛЬЧЕСКОЙ ЭКОНОМИКИ И СТАНОВЛЕНИЕ ТОВАРНОГО РЫНКА В КАЗАХСТАНЕ НА РУБЕЖЕ XIX-XX ВЕКОВ (НА ПРИМЕРЕ АКМОЛИНСКОЙ И СЕМИПАЛАТИНСКОЙ ОБЛАСТЕЙ)
Статья посвящена анализу аграрной трансформации и эволюции торговых практик в Акмолинской и Семипалатинской областях Казахстана на рубеже XIX-XX веков, когда регион активно вовлекался в процессы имперской модернизации. На основе обширного круга источников: статистических обзоров, материалов по землепользованию, бюджетных обследований, ведомственных отчётов и циркуляров региональных администраций, реконструируются механизмы включения местного хозяйства в общеимперский и мировой экономический оборот. Особое внимание уделяется численности и социально-профессиональному составу населения, занятого в торговле: выявляются масштабы вовлечённости различных групп, их экономические стратегии, формы участия в коммерческих операциях и факторы, определяющие дифференциацию торговых слоёв. Анализируются особенности хлебной торговли, изменение структуры товарооборота и динамика цен на основную сельскохозяйственную продукцию. Выявлены противоречия аграрного развития региона, обусловленные арендными отношениями, сокращением свободных земель и ростом товарности производства. Показано, что модернизация инфраструктуры, включая расширение транспортных коммуникаций и развитие перерабатывающих предприятий, существенно усилила мобильность торгового населения и расширила географию экономических связей. Исследуется влияние социальной дифференциации аула, посреднических групп и предпринимательских инициатив на усложнение рыночных взаимодействий. Перспективы дальнейших исследований включают микроисторическое изучение торговых сообществ, анализ роли традиционных норм в формировании экономического поведения и демографической динамики.
аграрная трансформация; внутренняя торговля; ярмарочная экономика; скотоводческо-земледельческая система; хлебная торговля; переселенческая колонизация; землепользование; социально-экономическая дифференциация; Казахстан XIX-начала XX века; региональный рынок
Copyright (c) 2025 Гульжан Ахметова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
ОСОБЕННОСТИ ДЕМОГРАФИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ НАСЕЛЕНИЯ КАЗАХСТАНА В 1970 – 1989 гг.
В статье анализируются особенности динамики численности и расселения наиболее многочисленных этносов Казахстана в период с 1970 по 1989 гг., при этом особое внимание уделяется изменениям в составе и пространственном размещении титульного населения. Исследование основано на данных переписей населения и официальной статистики, что позволяет детально проследить демографические процессы указанных десятилетий. В работе приводятся сравнительные таблицы, раскрывающие динамику численности различных этнических групп, специфику их расселения по регионам Казахстана, а также распределение населения между городами и сельскими населенными пунктами. На основе проведенного анализа автор выявляет формирование регионально дифференцированной системы расселения этносов. Южные и Западные регионы республики выделяются как зоны с высокой концентрацией казахов, а также других тюркских и азиатских этносов. В то время как Северные, Восточные и Центральные области преимущественно характеризуются значительной долей европейского населения, сложившейся в результате миграционных процессов советского периода. Отдельное внимание уделяется особенностям урбанизации титульного этноса. Несмотря на заметный рост доли казахов в городах во второй половине XX века, большинство представителей титульной нации продолжали проживать в сельской местности. Это объясняется как историческими факторами, так и сохранявшимися социально-экономическими особенностями регионов. В целом, автор подчеркивает, что демографическая картина Казахстана в 1970–1989 гг. отличается высокой неоднородностью и обусловлена комплексом социально-экономических и миграционных процессов.
Copyright (c) 2025 Гульжан Сарсембаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
REGIONAL SPECIFICITIES OF URBANIZATION AND ETHNIC STRUCTURE IN THE REGIONS OF KAZAKHSTAN (1959-1989)
This study examines the historical stages and regional specificities of Kazakhstan’s demographic development between 1959 and 1989. The processes of industrialization, urbanization, the Virgin Lands campaign, migration flows, and major social reforms of the second half of the twentieth century are analyzed as key factors that significantly influenced the country’s ethnodemographic structure. Based on archival sources, census materials, and statistical data, the study identifies changes in the population size, ethnic composition, the ratio of urban to rural inhabitants, as well as interregional differences. The study also highlights that the demographic transformations were closely linked to regional disparities in economic development and settlement patterns. The research findings demonstrate that between 1959 and 1989, the population of Kazakhstan increased by a factor of 1.77, while the share of Kazakhs rose from 30% to 39.7%. These trends were largely driven by high natural population growth, the concentration of Kazakh populations in rural areas, and shifts in migration dynamics. At the same time, Soviet industrialization policies led to the predominance of Slavic ethnic groups in the northern and central regions of the republic. In contrast, the southern and western regions retained a demographic structure in which Kazakhs constituted the majority.
Copyright (c) 2025 Юлия Лысенко (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
СЕМЕЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫНА НАРЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ӘСЕРІ (XIX ғ. ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ МЕН XX ғ. БАСЫ)
Бұл мақалада қазақ халқының ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы дәстүрлі шаруашылығына нарық қатынастарының әсері архивтік және сол кезеңге тән деректердің негізінде қарастырылып, мысал ретінде Семей облысының нарық қатынастары зерделенді. Қазіргі тарихнамада шаруашылықты зерттеу барысы тек архивтік құжаттар негізінде ғана емес, сондай-ақ белгіленген хронологиялық шеңберге қатысты статистикалық мәліметтерді интерпретациялаумен кең көлемде жүргізілуде. ХІХ ғ. дамыған капиталистік қатынастар Қазақстанның шығыс өңіріне көпестер мен саудагерлер арқылы қарқынды түрде жетіп, Семейді өлкедегі ірі сауда орталықтарының біріне айналуына үлкен үлестерін қосты. ХІХ ғ. соңына қарай нарықтық жүйенің қазақ даласында кең тарауы мал шаруашылығының жүргізілу тәсілдеріне, жер пайдалану формаларына және дәстүрлі қауымдық қатынастарға да ықпал етті. Қазақ шаруаларының біртіндеп нарықтық саудаға тартылуы, тауар және ақша қатынастарының дамуы бір жағынан шаруашылықты жаңғыртуға жағдай жасаса, екінші жағынан әлеуметтік жіктелуді күшейтіп, дәстүрлі шаруашылық үлгілерінің біртіндеп ыдырауына себеп болды. Осы жағдайда, әсіресе, Ресейдің жүргізген әкімшілік-аумақтық реформалары салдарынан орын алған дәстүрлі шаруашылықтың тоқырауы қазақ шаруашылығын капиталистік тұрғыда, яғни нарыққа бейімделген жаңа кәсіптермен айналысуға итермеледі. Жұмыстың мақсаты – Семей өңіріндегі дәстүрлі шаруашылықтың трансформациясын анықтау және нарықтық қатынастардың қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуына тигізген әсерін кейбір статистикалық мәліметтер негізінде талдау. Мақалада қарастырылған деректер бойынша Семей облысы мысалында нарықтық қатынастардың кейбір көріністеріне талдау жасалып, нарықтың дәстүрлі қазақ шаруашылығына әсері зерделенді.
дәстүрлі қазақ шаруашылығы; нарық; нарықтық қатынастар; Семей; көпестер; сауда жолы; жәрмеңке; деректер.
Copyright (c) 2025 Г. Абенова, Ә. Қабижанов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
СЕРЬГИ С ПРИПАЯННЫМ КОНУСОМ ИЗ КОЛЛЕКЦИИ НАЦИНАЛЬНОГО МУЗЕЯ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
В статье рассматриваются три экземпляра серёг с припаянным конусом из коллекции Национального музея Республики Казахстан. Украшения происходят из памятников Центрального и Западного Казахстана и датируются VIII–IV вв. до н.э. Приведены морфологические характеристики, особенности техники изготовления и декора, а также проведены сравнения с аналогичными находками из сопредельных регионов Евразийских степей. Материалы позволяют уточнить распространение и локальные особенности данного типа украшения. В работе подробно описаны форма и конструкция серёг, включающая наличие припаянного конуса, различные варианты ободков, креплений и декоративных элементов. Особое внимание уделено технике пайки, характеру обработки металла и применению орнаментации, что позволяет проследить уровень развития ювелирного ремесла у древнего населения Казахстана. Проведён сравнительный анализ с аналогичными изделиями, обнаруженными в погребальных комплексах Южной Сибири, Прикаспийского региона и Алтая, что позволило выявить общие черты и локальные особенности в традициях изготовления украшений. Результаты исследования показывают, что серьги с припаянным конусом не только выполняли декоративную функцию, но и могли иметь символическое значение, связанное со статусом или этнической принадлежностью их владельцев. Выявленные данные уточняют географию распространения данного типа украшений и их эволюцию в пределах раннего железного века. Материалы статьи вносят вклад в изучение древнего ювелирного искусства, расширяют представления о культурных связях и обменах между племенами, населявшими степные территории Казахстана и сопредельных регионов Евразии.
Центральный Казахстан; Западный Казахстан; Восточный Казахстан; ранний железный век; серьги с припаянным конусом, могильник Талды, Датировка
Copyright (c) 2025 З. Каримбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
HOSPITALITY CUSTOMS OF THE GANJA CITY POPULATION
The article is devoted to the hospitality customs of the population of Ganja, one of the oldest and most prominent cultural centers of Azerbaijan. Ganja is the homeland of the genius poet Nizami Ganjavi, as well as well-known poets and public figures such as Mahsati Ganjavi, Mirza Shafi Vazeh, Ahmad Javad, Javad Khan, Deli Ali, and İsrafil Mammadov, whose heroic deeds became legendary among the people. The study highlights the traditions of welcoming guests, providing them with shelter, organizing festive gatherings in their honor, and setting abundant and generous tables as an expression of respect, goodwill, and mutual trust. Special attention is given to the symbolic role of hospitality in shaping social ties, strengthening collective identity, and preserving cultural values within the community of Ganja. At the same time, the article underlines the significance of historical references, noting that many foreign travelers and authors widely described the openness and sincere hospitality of the peoples of the Caucasus, including Azerbaijanis. Their comparisons between the customs of local inhabitants and those of their own countries further reveal the uniqueness, richness, and depth of Azerbaijani traditions. Thus, the hospitality of Ganja’s population is presented as both cultural heritage and a reflection of universal human values.
Copyright (c) 2025 B. Amanova (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН АЙМАҒЫНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ОҚУ-АҒАРТУ САЛАЛАРЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ МЕН ДАМУЫ
Мақалада XIX ғасырдың екінші жартысындағы Шығыс Қазақстандағы білім беру және оқу-ағарту ісінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Аталған кезеңде аймақта орын алған әлеуметтік-экономикалық өзгерістер, патша өкіметінің отарлық саясаты, сонымен бірге жергілікті халықтың мәдени және рухани сұраныстары оқу-ағарту жүйесінің алғышарттарын айқындады. Зерттеуде алғашқы мектептердің ашылу барысы, олардың құрылымдық ұйымдастырылуы, оқу бағдарламалары мен тәрбие жүйесі талданады. Сонымен қатар мектептер мен медреселердегі оқыту әдістері, мұғалімдердің дайындығы мен қоғамдағы мәртебесі көрсетіледі. Дәстүрлі өмір салты мен ағартушылық идеялардың ықпалы негізінде білім мазмұнының жаңаруы және екі мәдениеттің өзара әсері айқындалады. Оқу орындарының аймақтың әлеуметтік-мәдени өміріндегі рөлі, олардың ұлттық сана-сезімнің өсуіне, қоғамның рухани жаңаруына және мәдени интеграцияға тигізген ықпалы ерекше назарға алынған. Мақалада тарихи-сипаттамалық, салыстырмалы-аналитикалық және архивтік деректерге сүйенген әдістер қолданылып, нақты құжаттар мен басылымдар арқылы жүйелі талдау жүргізілді. Қорытындысында бұл кезеңдегі білім беру ісі халықтың ағартушылық ұмтылыстарын күшейтіп, ұлттық білім беру дәстүрлерінің орнығуына, жергілікті интеллигенцияның қалыптасуына және аймақтың мәдени дамуына негіз қалады деген тұжырымға қол жеткізілді. Зерттеу бұдан бөлек білім ұғымының эволюциясын, әйелдердің оқу процесіне тартылу деңгейін, бос уақыттағы оқыту тәжірибелерінің қалыптасуын және қоғамдық ағартушылық қозғалыстардың даму бағыттарын да ғылыми тұрғыда талдайды, соның нәтижесінде аймақтық ағартушылық тәжірибенің жалпыұлттық ағартушылық үдерістермен өзара байланысы мен тарихи сабақтастығы айқындалады.
Шығыс Қазақстан; Халық Ағарту; білім беру; патшалық Ресей; зерттеуші; губернатор; бастауыш мектептер; гимназия; приходтық училище; кітапхана; ұлт зиялылары.
Copyright (c) 2025 К. Болатова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ТHE RELATIONSHIP BETWEEN THE КAZAKH AND DZUNGARIAN KHANATES
This article examines the historical relations between the Kazakh and Dzungar Khanates in Central Asia during the 17th–18th centuries. This period marked a significant stage in the region’s political development, as both khanates played a crucial role in shaping the geopolitical balance of power in Inner Asia. The study explores the political, military, economic, and cultural dimensions of their interaction, focusing on the dynamics of conflict, cooperation, and transformation. The research analyzes the establishment of diplomatic relations between the Kazakh and Dzungar rulers, as well as the causes and outcomes of military confrontations and peace negotiations. Special attention is given to trade relations, cross-border cooperation, and cultural exchanges that influenced the development of both states. In this context, the article emphasizes not only the wars and rivalries but also the civilizational and cultural significance of these relations for regional history. Drawing upon archival materials and recent scholarly works, the authors highlight the complex and interdependent nature of Kazakh–Dzungar relations. By systematizing documentary sources, the study contributes to filling historiographical gaps and expanding academic understanding of interstate relations in XYIIth–XYIIIth century Inner Asia. The results provide new insights into the historical role of the Kazakh and Dzungar Khanates in shaping the political landscape of the region.
Kazakh Khanate, the Khans, Dzungarian Khanate, Central Asia, diplomacy, military history, cultural exchange.
Copyright (c) 2025 B. Gabdulina, A. Sunchaliev, A. Baltabayeva (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0