Научный журнал "Shakarim Journal of History" предназначен для научных работников, преподавателей, докторантов, магистрантов. Целью журнала является публикация результатов научного исследования по актуальным проблемам истории, обладающих новизной, способствующих развитию исторической науки, созданию открытой научной дискуссии среди ученых и исследователей.
Copyright presupposes the integrity and responsibility of each co-author who made a significant contribution to the writing of the article. The author has the right to store his publications in an institutional or other repository of his choice, provided he provides the appropriate link to the journal’s website.
СЕМЕЙ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ДӘСТҮРЛІ ҚАЗАҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫНА НАРЫҚ ҚАТЫНАСТАРЫНЫҢ ӘСЕРІ (XIX ғ. ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ МЕН XX ғ. БАСЫ)
Бұл мақалада қазақ халқының ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы дәстүрлі шаруашылығына нарық қатынастарының әсері архивтік және сол кезеңге тән деректердің негізінде қарастырылып, мысал ретінде Семей облысының нарық қатынастары зерделенді. Қазіргі тарихнамада шаруашылықты зерттеу барысы тек архивтік құжаттар негізінде ғана емес, сондай-ақ белгіленген хронологиялық шеңберге қатысты статистикалық мәліметтерді интерпретациялаумен кең көлемде жүргізілуде. ХІХ ғ. дамыған капиталистік қатынастар Қазақстанның шығыс өңіріне көпестер мен саудагерлер арқылы қарқынды түрде жетіп, Семейді өлкедегі ірі сауда орталықтарының біріне айналуына үлкен үлестерін қосты. ХІХ ғ. соңына қарай нарықтық жүйенің қазақ даласында кең тарауы мал шаруашылығының жүргізілу тәсілдеріне, жер пайдалану формаларына және дәстүрлі қауымдық қатынастарға да ықпал етті. Қазақ шаруаларының біртіндеп нарықтық саудаға тартылуы, тауар және ақша қатынастарының дамуы бір жағынан шаруашылықты жаңғыртуға жағдай жасаса, екінші жағынан әлеуметтік жіктелуді күшейтіп, дәстүрлі шаруашылық үлгілерінің біртіндеп ыдырауына себеп болды. Осы жағдайда, әсіресе, Ресейдің жүргізген әкімшілік-аумақтық реформалары салдарынан орын алған дәстүрлі шаруашылықтың тоқырауы қазақ шаруашылығын капиталистік тұрғыда, яғни нарыққа бейімделген жаңа кәсіптермен айналысуға итермеледі. Жұмыстың мақсаты – Семей өңіріндегі дәстүрлі шаруашылықтың трансформациясын анықтау және нарықтық қатынастардың қазақ қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуына тигізген әсерін кейбір статистикалық мәліметтер негізінде талдау. Мақалада қарастырылған деректер бойынша Семей облысы мысалында нарықтық қатынастардың кейбір көріністеріне талдау жасалып, нарықтың дәстүрлі қазақ шаруашылығына әсері зерделенді.
дәстүрлі қазақ шаруашылығы; нарық; нарықтық қатынастар; Семей; көпестер; сауда жолы; жәрмеңке; деректер.
Copyright (c) 2025 Г. Абенова, Ә. Қабижанов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
СЕРЬГИ С ПРИПАЯННЫМ КОНУСОМ ИЗ КОЛЛЕКЦИИ НАЦИНАЛЬНОГО МУЗЕЯ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
В статье рассматриваются три экземпляра серёг с припаянным конусом из коллекции Национального музея Республики Казахстан. Украшения происходят из памятников Центрального и Западного Казахстана и датируются VIII–IV вв. до н.э. Приведены морфологические характеристики, особенности техники изготовления и декора, а также проведены сравнения с аналогичными находками из сопредельных регионов Евразийских степей. Материалы позволяют уточнить распространение и локальные особенности данного типа украшения. В работе подробно описаны форма и конструкция серёг, включающая наличие припаянного конуса, различные варианты ободков, креплений и декоративных элементов. Особое внимание уделено технике пайки, характеру обработки металла и применению орнаментации, что позволяет проследить уровень развития ювелирного ремесла у древнего населения Казахстана. Проведён сравнительный анализ с аналогичными изделиями, обнаруженными в погребальных комплексах Южной Сибири, Прикаспийского региона и Алтая, что позволило выявить общие черты и локальные особенности в традициях изготовления украшений. Результаты исследования показывают, что серьги с припаянным конусом не только выполняли декоративную функцию, но и могли иметь символическое значение, связанное со статусом или этнической принадлежностью их владельцев. Выявленные данные уточняют географию распространения данного типа украшений и их эволюцию в пределах раннего железного века. Материалы статьи вносят вклад в изучение древнего ювелирного искусства, расширяют представления о культурных связях и обменах между племенами, населявшими степные территории Казахстана и сопредельных регионов Евразии.
Центральный Казахстан; Западный Казахстан; Восточный Казахстан; ранний железный век; серьги с припаянным конусом, могильник Талды, Датировка
Copyright (c) 2025 З. Каримбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
HOSPITALITY CUSTOMS OF THE GANJA CITY POPULATION
The article is devoted to the hospitality customs of the population of Ganja, one of the oldest and most prominent cultural centers of Azerbaijan. Ganja is the homeland of the genius poet Nizami Ganjavi, as well as well-known poets and public figures such as Mahsati Ganjavi, Mirza Shafi Vazeh, Ahmad Javad, Javad Khan, Deli Ali, and İsrafil Mammadov, whose heroic deeds became legendary among the people. The study highlights the traditions of welcoming guests, providing them with shelter, organizing festive gatherings in their honor, and setting abundant and generous tables as an expression of respect, goodwill, and mutual trust. Special attention is given to the symbolic role of hospitality in shaping social ties, strengthening collective identity, and preserving cultural values within the community of Ganja. At the same time, the article underlines the significance of historical references, noting that many foreign travelers and authors widely described the openness and sincere hospitality of the peoples of the Caucasus, including Azerbaijanis. Their comparisons between the customs of local inhabitants and those of their own countries further reveal the uniqueness, richness, and depth of Azerbaijani traditions. Thus, the hospitality of Ganja’s population is presented as both cultural heritage and a reflection of universal human values.
Copyright (c) 2025 B. Amanova (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН АЙМАҒЫНДАҒЫ БІЛІМ БЕРУ ЖӘНЕ ОҚУ-АҒАРТУ САЛАЛАРЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ МЕН ДАМУЫ
Мақалада XIX ғасырдың екінші жартысындағы Шығыс Қазақстандағы білім беру және оқу-ағарту ісінің қалыптасуы мен даму ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Аталған кезеңде аймақта орын алған әлеуметтік-экономикалық өзгерістер, патша өкіметінің отарлық саясаты, сонымен бірге жергілікті халықтың мәдени және рухани сұраныстары оқу-ағарту жүйесінің алғышарттарын айқындады. Зерттеуде алғашқы мектептердің ашылу барысы, олардың құрылымдық ұйымдастырылуы, оқу бағдарламалары мен тәрбие жүйесі талданады. Сонымен қатар мектептер мен медреселердегі оқыту әдістері, мұғалімдердің дайындығы мен қоғамдағы мәртебесі көрсетіледі. Дәстүрлі өмір салты мен ағартушылық идеялардың ықпалы негізінде білім мазмұнының жаңаруы және екі мәдениеттің өзара әсері айқындалады. Оқу орындарының аймақтың әлеуметтік-мәдени өміріндегі рөлі, олардың ұлттық сана-сезімнің өсуіне, қоғамның рухани жаңаруына және мәдени интеграцияға тигізген ықпалы ерекше назарға алынған. Мақалада тарихи-сипаттамалық, салыстырмалы-аналитикалық және архивтік деректерге сүйенген әдістер қолданылып, нақты құжаттар мен басылымдар арқылы жүйелі талдау жүргізілді. Қорытындысында бұл кезеңдегі білім беру ісі халықтың ағартушылық ұмтылыстарын күшейтіп, ұлттық білім беру дәстүрлерінің орнығуына, жергілікті интеллигенцияның қалыптасуына және аймақтың мәдени дамуына негіз қалады деген тұжырымға қол жеткізілді. Зерттеу бұдан бөлек білім ұғымының эволюциясын, әйелдердің оқу процесіне тартылу деңгейін, бос уақыттағы оқыту тәжірибелерінің қалыптасуын және қоғамдық ағартушылық қозғалыстардың даму бағыттарын да ғылыми тұрғыда талдайды, соның нәтижесінде аймақтық ағартушылық тәжірибенің жалпыұлттық ағартушылық үдерістермен өзара байланысы мен тарихи сабақтастығы айқындалады.
Шығыс Қазақстан; Халық Ағарту; білім беру; патшалық Ресей; зерттеуші; губернатор; бастауыш мектептер; гимназия; приходтық училище; кітапхана; ұлт зиялылары.
Copyright (c) 2025 К. Болатова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ТHE RELATIONSHIP BETWEEN THE КAZAKH AND DZUNGARIAN KHANATES
This article examines the historical relations between the Kazakh and Dzungar Khanates in Central Asia during the 17th–18th centuries. This period marked a significant stage in the region’s political development, as both khanates played a crucial role in shaping the geopolitical balance of power in Inner Asia. The study explores the political, military, economic, and cultural dimensions of their interaction, focusing on the dynamics of conflict, cooperation, and transformation. The research analyzes the establishment of diplomatic relations between the Kazakh and Dzungar rulers, as well as the causes and outcomes of military confrontations and peace negotiations. Special attention is given to trade relations, cross-border cooperation, and cultural exchanges that influenced the development of both states. In this context, the article emphasizes not only the wars and rivalries but also the civilizational and cultural significance of these relations for regional history. Drawing upon archival materials and recent scholarly works, the authors highlight the complex and interdependent nature of Kazakh–Dzungar relations. By systematizing documentary sources, the study contributes to filling historiographical gaps and expanding academic understanding of interstate relations in XYIIth–XYIIIth century Inner Asia. The results provide new insights into the historical role of the Kazakh and Dzungar Khanates in shaping the political landscape of the region.
Kazakh Khanate, the Khans, Dzungarian Khanate, Central Asia, diplomacy, military history, cultural exchange.
Copyright (c) 2025 B. Gabdulina, A. Sunchaliev, A. Baltabayeva (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
МЕСТО СЕМИПАЛАТИНСКИХ И ЧАРСКИХ ОПТОВЫХ ТОРГОВ В ЯРМАРОЧНОЙ СЕТИ РОССИЙКО-АЗИАТСКОЙ ТОРГОВЛИ СТЕПНОГО КРАЯ ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX В.
Целью исследования является определить место Семипалатинских и Чарских ярмарок в ярмарочной сети всероссийского торгового рынка. На их примере определяется взаимовлияние и взаимозависимость торгов в одной из ярмарочных цепочек ввозно-вывозной российско-азиатской торговли по обмену товаров, производимых в Степи, которые служили сырьем для промышленных обрабатывающих центров России. Выявляются связи этих ярмарок с Туркестаном в т. ч. благодаря перевалке «ташкентских» товаров на сибирские ярмарки. Показывается продовольственное значение двух групп ярмарок Семипалатинской области Степного края для приисков Восточной Сибири, обменные связи продуктов скотоводства и земледелия с сопредельными территориями юга Западной Сибири. На основе анализа ассортимента товаров определяется характер торговли на Чарских и Семипалатинских ярмарках Степного края до проведения Транссибирского железнодорожного пути, делается вывод о сохранении их большого значения на сельских территориях для казахского скотоводства и падении торговли на городских ярмарках. Показана ведущая роль семипалатинских купцов в организации самих ярмарок и торговли них. Определяется роль ярмарок в посредничестве в заграничной торговле с Китаем. Делается анализ оборотов торговли по привозу и продаже; дается характеристика ассортимента и маршруты продвижения товаров.
Степной край; Сибирь; Россия; Китай; ярмарочная сеть; ярмарочные цепочки; Чарские ярмарки; Семипалатинские ярмарки; скотоводство; ярмарочные товары; семипалатинские купцы.
Copyright (c) 2025 Т. Щеглова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
AT THE VANGUARD OF THE “NEW ORDER”: THE KOMSOMOL AND GERMAN YOUTH (1918–1930)
In 1918, the Russian Communist Party (Bolsheviks) (RCP(b)) founded the Communist Union of Youth (RKSM), also known as the Komsomol. The Bolsheviks pursued two main objectives: the consolidation of class struggle among the younger generation and winning the youth over to their side. The article demonstrates which forms the Moscow Center used in working with communist youth organizations of Western national minorities, including Russian Germans, in order to influence the younger generation and divide youth along class lines. The author of the article seeks to answer the question of what other means, apart from discipline and repression, the Bolsheviks possessed for educating the “new man” and integrating the younger generation into “socialist” forms of labor and life. It is concluded that the creation of special national sections within the RKSM was a temporary and forced phenomenon; they were merely a transitional form, a tool for conducting agitational, propagandistic, and political-educational work among a part of the national youth who, due to their lack of knowledge of the Russian language, were separated from participation in the general organization of the All-Union Leninist Communist Youth League (VLKSM). The communist youth organizations made a decisive contribution to the destruction of the traditional patriarchal way of life in national regions and settlements, actively participating in anti-religious and internationalist propaganda and agitation. It was precisely from among the young communists that, subsequently, leadership cadres of all levels emerged to work in party and Soviet bodies. The policy of the Central Committee (CC) of the RKSM toward German youth can be regarded as a model on the basis of which the Komsomol leadership built its political line with respect to other national minorities of the West.
Soviet Union, national policy, class struggle, RCP(b), RKSM, Komsomol, Western national minorities, Russian Germans.
Copyright (c) 2025 V. Denninghaus (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
XVI ҒАСЫРДЫҢ СОҢЫ-XVII ҒАСЫРДАҒЫ ҚАЗАҚ-ОРЫС ҚАТЫНАСТАРЫ
XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырдағы қазақ-орыс елшілік қатынастарының тарихы талданады. XVII ғасырда екі ел арасындағы сауда, дипломатиялық байланыстар өрістеді. Мәселені тың ұстанымдар ауқымында зерделеуде XVI-XVII ғасырлар Орыс мемлекетінің елшілік материалдарын бірегей дерек ретіндегі қолдану ерекше маңызға ие. Елшілік құжаттары Қазақ хандығы мен Ресей мемлекеті арасындағы байланыстардың дамуы мен үзілуі туралы құнды мәліметтер береді. Бұл мәселенің советтік кезеңде зерттелгеніне қарамастан оның әлі де болса терең әрі шынайы қарастырылуға тиіс қырларын ашудың маңызы зор. Зерттеудің мақсаты және міндеттері – XVI ғасырдың соңы мен XVII ғасырлардағы қазақ-орыс қатынастарының даму үрдісін талдау; XVI ғасырдың соңындағы қазақ-орыс қарым-қатынастарының ерекшеліктерін зерделеу; XVII ғасырдың басында қазақ-орыс қатынастарындағы уақытша тоқтауының себептерін анықтау; XVII ғасырдың соңында Қазақ хандығы мен Орыс мемлекеті арасындағы саяси және экономикалық байланыстарының қайта жандануын көрсету. Нәтижелер. Мақалада орыс елшілері есептерінің мәліметтері бойынша XVI ғ. соңы мен XVII ғасырдағы қазақ-бұхар қарым-қатынастарының бағытын, мәнін, саяси-тарихи маңызын, ерекшеліктері мен сипаты анықталды. Орыс дипломатиялық құжаттарындағы мәліметтер Орталық Азия аймағындағы геосаяси жағдайды, тарихи оқиғалардың шынайылығын айқындауға, жаңа ғылыми тұжырымдар мен қорытындылар жасауға, мүмкіндікті арттыратындығы дәйектелді. XVI ғасырдың соңынан XVII ғасырға дейінгі кезеңде Қазақ хандығы мен Орыс мемлекеті арасындағы қарым-қатынастар тұрақты және біркелкі сипатта болған жоқ. Екі елдің сыртқы саяси жағдайларының тікелей тәуелді болды. Тәуекел хан билігі кезінде орнатылған дипломатиялық байланыстар екі мемлекеттің арасындағы сауда және экономикалық қатынастардың қалыптасуына және дамуының негізін қалады. Бұл кезеңде екі тарап та өзара ынтымақтастықты нығайтуға қызығушылық танытып, саяси күн тәртібінде өзара байланыстарды кеңейту мәселесі қойылды. Алайда, сыртқы және ішкі саяси факторлардың ықпалымен қарым-қатынастардың дамуы тұрақсыз сипатқа ие болып, кейбір кезеңдерде қазақ-орыс қарым-қатынастары үзіліп, қайта жанданып отырды. Қорытынды. XVI–XVII ғасырлардағы қазақ-орыс қатынастарының дамуы екі елдің саяси мүдделері мен сыртқы жағдайларының өзара ықпалдасуы аясында қалыптасты және бұл үрдіс екі мемлекеттің саяси-экономикалық байланыстарын тереңдетуге бағытталған маңызды тарихи кезең ретінде қарастырылады. Аталға мәселенің зерттелуі қазіргі уақытта Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының арасындағы өзара ынтымақтастық пен достық қарым-қатынастарының тарихи сабақтастығын көрсете отырып, болашақта одан әрі дамуына үлесін тигізеді.
қазақ-орыс қатынастары, дипломатиялық байланыстар, Елшілік приказы, Қазақ хандығы, Ресей, Тәуекел хан, Тәуке хан.
Copyright (c) 2025 О. Мұхатова, А. Доскараева, А. Жиренов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ҚАЗАҚ - ЖОҢҒАР ТАРТЫСЫНДАҒЫ САЯСИ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕР
Ғылыми мақалада XVII–XVIII ғасырларда Қазақ хандығы жеріне жасалған жоңғар шапқыншылықтарының барысы мен жекелеген көріністері талданады. Зерттеу барысында тарихи деректер, жаңа еңбектер мен зерттеулер, сондай-ақ ата-баба тарихына үңілген қарапайым азаматтардың жинаған мәліметтері негізінде жоңғар шапқыншылығына тақырыптық талдау жасалған. Жоңғар басқыншылығының себеп-салдары мен зардаптары әлі күнге дейін толық зерттеліп, толықтай анықтала қойған жоқ. Дегенмен, бұл мәселе бүгінгі күнде де өзектілігін жоғалтпай, қазақ халқының тарихи жады мен азаматтық парызы тұрғысынан қарастырылып келеді. Зерттеуде жоңғар шапқыншылығының кезеңдері қамтылып, салыстырмалы талдау жасалған. Ғылыми әдебиеттерге шолу жүргізу арқылы зерттеушілер арасындағы пікір қайшылықтары көрсетіліп, алғашқы жазбалардан бастап кейінгі жаңа зерттеулерге дейін қысқаша тарихнамасы берілген. Көшпелі қоғам сыртқы агрессия жағдайына қарамастан, қалыпты өмір салтын сақтауға ұмтылғаны анықталады. Сонымен бірге қақтығыстардың мемлекеттік жүйенің қалыптасуы мен өзгеруіне әкелген ұзақ мерзімді салдары қарастырылып, сол кезеңдегі қолбасшылардың алдын алу шаралары, ұйымдастыру қадамдары және халықты ұйыстырудағы кемшіліктері сараланады. Зерттеудің мақсаты – жоңғар шапқыншылығы кезеңіндегі Қазақ хандығының негізгі проблемаларын кешенді түрде талдау және олардың қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік және мәдени трансформациясына ықпалын бағалау. Жоңғар шапқыншылығына қатысты жыл сайын жаңа деректер мен зерттеу нәтижелері жариялануда. Сол материалдарды жинақтап, салыстыра отырып жан-жақты қарастыру мақала зерттеу нысанына айналған.
Жоңғар басқыншылығы, Қазақ батырлары, Қазақстан тарихы, Соғыс қателіктері, Қазақ хандығы, Жоңғар хандығы.
Copyright (c) 2025 Гауһар Батырбекқызы, Қуаныш А. Нұрғазы (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
SOVIET LAND REFORM AND ITS IMPACT ON INTERETHNIC RELATIONS IN THE IRTYSH REGION (1920–1940)
This article examines land disputes and their impact on interethnic relations in the Irtysh region during the 1920s–1940s, based on archival sources. The main objective is to analyze the specific features of land conflicts, their influence on interethnic interactions, and the role of state policy in this process. The study identifies the key socio-economic and political factors that triggered tensions among various ethnic groups and investigates the role of local authorities and public institutions in resolving these disputes. The research relies on archival materials from the Presidential Archive of the Republic of Kazakhstan and the Central State Archive, introducing previously unused data into scientific circulation. Special attention is given to the consequences of collectivization, resettlement policies, and changes in land legislation. The establishment of the All-Union Resettlement Committee in 1926 turned the Irtysh region into one of the main targets for “surplus land resources,” which led to numerous conflicts among Kazakhs, Russians, Ukrainians, Cossacks, and other communities living in the region. The use of archival documents provides a deeper understanding of the dynamics of these conflicts, emphasizing the decisive role of economic, social, and cultural factors in shaping interethnic relations and allowing for an assessment of the effectiveness of state and local responses to land disputes.
land and water reform, national-territorial autonomies, agrarian policy, modernization, resettlement policy, Soviet government, Bolsheviks, land management, Kazakh ASSR.
Copyright (c) 2025 Arafat M. Mamyrbekov (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АЙМАҚТЫҚ КӘСІПКЕРЛІКТІҢ ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ:ЗАЙСАН МЫСАЛЫНДА
Мақалада Зайсан өңіріндегі кәсіпкерліктің тарихи дамуы әлеуметтік-экономикалық және геосаяси факторлар тұрғысынан қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – өңірлік кәсіпкерліктің тарихи динамикасын айқындап, оның аймақ тарихындағы орнын көрсету. Зерттеу барысында Зайсанның географиялық ерекшеліктері мен шекаралық жағдайының кәсіпкерлікке әсері, XIX–XX ғасырлардағы кәсіпкерлік құрылымдары мен бағыттары, сауда жолдары, жәрмеңкелер, қолөнер және өнеркәсіп салаларының дамуы талданады. Сондай-ақ татар, орыс және жергілікті қазақ кәсіпкерлерінің қызметтері салыстырылып, кеңестік кезеңдегі мемлекеттік саясаттың кәсіпкерлікке ықпалы зерттеледі. Тәуелсіздік жылдарындағы кәсіпкерлік тәжірибесі тарихи сабақтастық тұрғысынан бағаланған. Зерттеудің ерекшелігі – Зайсан өңіріндегі кәсіпкерлікті әлеуметтік-экономикалық және геосаяси факторлар аясында кешенді түрде қарастыруында. Еңбектердің басым бөлігінде кәсіпкерлік жалпы қазақ қоғамы немесе бүкіл Шығыс Қазақстан деңгейінде сипатталса, бұл мақалада нақты өңірге басымдық берілген. Мұрағат деректері, статистикалық жинақтар, этнографиялық материалдар мен заманауи зерттеулерге сүйене отырып, аймақтық кәсіпкерліктің тарихи дамуы алғаш рет жүйелі түрде талданған. Зерттеу нәтижелері экономикалық тарих, әлеуметтік тарих және этнография салаларында кешенді көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар қазіргі заманғы аймақтық кәсіпкерлікті дамыту стратегияларын жасауға, тарихи туризм мен өлкетану жұмыстарын жетілдіруге негіз бола алады.
Зайсан, кәсіпкерлік, әлеуметтік-экономикалық фактор, геосаяси жағдай, сауда, көпес, жәрмеңке, татар.
Copyright (c) 2025 Рафик Х. Усманов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ҰЖЫМДАСТЫРУ ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ХАЛЫҚ ҚАРСЫЛЫҒЫ: ХАЛЫҚ ПОЭЗИЯСЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-ТАРИХИ НАРРАТИВ (1929-1931)
Бұл мақалада ХХ ғасырдың 20–30-жылдарындағы кеңестік реформалар — ұжымдастыру, тәркілеу, саяси қуғын-сүргін және ашаршылықтың қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық құрылымы мен рухани дүниесіне тигізген зардаптары қарастырылады. Авторлар осы кезеңдегі халық поэзиясын тарихи дереккөзі ретінде талдай отырып, ақын-жыраулар шығармаларындағы әлеуметтік сын мен астарлы қарсылықты анықтайды. Шәкәрім Құдайбердіұлы, Төлеу Көбдіков, Таймас Есенұлы, Шахан Мусин, Шәкір Әбенов сынды тұлғалардың шығармалары арқылы кеңестік саясаттың нақты салдарлары — мал-мүліктен айыру, аштық, босқындық пен рухани күйзеліс сипатталады. Сонымен қатар, мемлекет басшыларына арналған анонимді хат пен ресми тұлғалармен кездесулерде жазылған өлеңдер негізінде халық наразылығы, саяси-идеологиялық қысымға деген көзқарасы сараланады. Мақалада поэзиялық мәтіндердің тарихи-мәдени құндылығы, куәгерлік сипаттағы мазмұны мен әлеуметтік-психологиялық астары ашылады. Зерттеу нәтижелері халық шығармашылығын кеңестік дәуірдегі саяси репрессия мен әлеуметтік күйзелістерді сипаттайтын қосымша нарративтік дереккөздер ретінде қарастырудың маңызын көрсетеді.
Ұжымдастыру, қуғын-сүргін, халық наразылығы, поэтикалық дерек, әлеуметтік қарсылық, тарихи нарратив, кеңестік идеология, ауызша тарих.
Copyright (c) 2025 Мади Е. Турлыбаев, Халил Б. Маслов, Айжан Р. Ботабекова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
КЕҢЕС ДӘУІРІНДЕГІ БАЛАЛАР ҮЙЛЕРІ МЕН ПАНАСЫЗДЫҚТЫ ЗЕРТТЕУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Мақалада ХХ ғасырдың 20-30 жылдары Кеңес дәуіріндегі балалар үйлері мен панасыздық мәселесінің зерттелуі қарастырылады. Кеңестік жүйедегі әлеуметтік және білім беру саясаты, панасыз балалар мекемелері, ашаршылық тарихы сияқты мәселелерге баса назар аударылды. Балалар панасыздығы тарихы өзекті тақырып болып саналғанымен, зерттеулер сирек көздеседі. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Кеңес дәуіріндегі балалар үйлері мен панасыздық мәселесін кешенді түрде зерттеу, оның әлеуметтік-саяси себептерін, мемлекеттік саясаттағы орны мен ғылыми тарихнамадағы зерттелу ерекшеліктерін айқындайды. Ең алдымен архивтік деректерге, атап айтқанда, Бүкілодақтық Орталық Атқару Комитеті (БОАК/ВЦИК) мен Халық Комиссарлар Кеңесі (ХКК/СНК) қаулыларына талдау жасап, олардың балаларға арналған мекемелерді ұйымдастырудағы рөліне тоқталады. Сонымен бірге, кеңестік педагогикалық ой мен ғылыми еңбектерде осы мәселенің қарастырылғанына шолу жасалды. Мақалада қазақстандық және шетелдік зерттеушілердің еңбектері негізінде балалар үйлерінің дамуы мен панасыздық себептері, түрлері сипатталады. Нәтижелер. Кеңестік әлеуметтік саясаттың балаларды қамқорлыққа алу тәжірибесін, оның ерекшеліктерін және аймақтық деңгейдегі іске асырылуын көрсетті. Зерттеу нәтижелері Кеңес дәуіріндегі балалар үйлері жүйесінің қалыптасу тарихын түсінуде, сондай-ақ тарихнамадағы өзгерістерді айқындауда маңызды рөл атқарды. Балалар мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық реформаларының нәтижесінде аштыққа ұшырады. Кеңес үкіметі панасыздардың материалдық жағдайын жақсарту барысында, жетімдерді балалар үйлеріне, коммуналар мен қабылдау пунктеріне орналастыруда маңызды іс-шаралар атқарды. Орталық, өлкелік балалар комиссиялары панасыз, қорғансыз қалған балалардың өмірін сақтап қалуға үлес қосты. Қорытынды. Қазақстанның және басқа да зерттеушілердің тарапынан кеңістік дәуірдегі балалар панасыздығы мен жетімдер үйлерінің тарихын зерттеу бойынша елеулі жұмыстар атқарылды. Балалар панасыздығы тек кеңестік билікті ғана емес, бүкіл қоғамды толғандырған маңызды әлеуметтік құбылыс болды. Сол кезеңдегі деректер мен мерзімді басылымдарда мемлекеттің панасыздық пен қорғансыздыққа қарсы саясатының кемшіліктері жасырылмай, қайта олардың себептері айқындалып, болашақта еңсеру жолдары жан-жақты талданды.
Кеңес дәуірі, панасыздық, балалар үйлері, әлеуметтік саясат, тарихнама
Copyright (c) 2025 Раушан Д. Ахметова, Ерке Конбай (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ЭТНОКУЛЬТУРНАЯ АДАПТАЦИЯ КАНДАСОВ В ИХ ПОВСЕДНЕВНОЙ ПРАКТИКЕ:ЭТНОЛОГИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ
Статья посвящена исследованию феномена повседневности кандасов как ключевого механизма формирования их культурной идентичности и успешной интеграции в современное казахстанское общество. Работа раскрывает значение бытовых и ритуальных практик в сохранении этнокультурного наследия и адаптации переселенцев, подчеркивая роль традиционных ценностей и семейных структур в условиях глобальных вызовов. Акцент сделан на анализе динамики культурных кодов и их трансформации в процессе включения в социальное пространство принимающих регионов. Особое внимание уделено влиянию женских и молодежных сообществ на трансляцию культурных моделей, освоение инновационных практик и расширение межэтнического взаимодействия. Исследование демонстрирует, что адаптация кандасов не сводится к линейному процессу интеграции, а представляет собой сложный, многоплановый механизм, сочетающий элементы традиционной культуры, современные экономические стратегии и образовательные ресурсы. Повседневная жизнь репатриантов рассматривается как пространство, в котором формируется новая гибридная идентичность, соединяющая историческую память с социальными нормами и ценностями Казахстана. Материал исследования имеет значительную практическую ценность: результаты могут быть использованы для совершенствования программ этнокультурной и социальной адаптации, разработки образовательных курсов по этнологии и миграционным исследованиям, а также при формировании государственной политики в области поддержки репатриантов. Статья вносит вклад в развитие этнологической науки, предлагая комплексный взгляд на адаптационные стратегии кандасов и подчеркивая значение повседневности как важнейшей категории этнокультурного анализа.
кандасы; повседневность; адаптация; культурные практики; традиции; трудовая занятость; социокультурное пространство.
Copyright (c) 2025 Сункар М. Сыдыгалиев, Сакен З. Раздыков (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
ARMED UPRISINGS IN THE EAST OF THE KAZAKH SSR AS A RESULT OF SOCIO-ECONOMIC CHALLENGES
This article examines the socio-economic and demographic consequences of collectivization and dekulakization policies in Kazakhstan, focusing on the Eastern region. A comparison of census data from 1926 and 1939 reveals a sharp decline in the Kazakh population caused by famine, mass migration, and changes in the ethnodemographic structure. Archival materials make it possible to analyze the scale of resettlement to China, the increase in the number of orphaned children, mortality rates, as well as the forms and methods of peasant resistance to the coercive policies of the Soviet authorities. Special attention is given to armed uprisings and mass migrations, including the Tolstoukhov Rebellion of 1930, its organizational features, slogans, and the role of its leader, Fyodor Tolstoukhov. It is shown that, despite the official classification of these protest movements as “kulak-bandit formations,” middle peasants and poor peasants also participated in them. The methods of suppression used by the OGPU — including punitive operations, intelligence work, repressions, and the division of insurgent groups — are analyzed in detail. The study concludes that peasant resistance in Eastern Kazakhstan was driven by the destruction of the traditional structure of rural society, forced collectivization, and the confiscation of property, which gave the protests both a mass and spontaneous character.
famine; Eastern Kazakhstan; peasant uprisings; socio-economic consequences; agrarian reforms; collectivization; agricultural modernization; popular movements; social transformation
Copyright (c) 2025 Khalil B. Maslov, Sulushash R. Sarmanova (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
АБАЙДЫҢ СЕМЕЙДЕГІ ҒҰЛАМАЛАР ОРТАСЫ МӘСЕЛЕСІНЕ (ШАҺАРДЫҢ ХІХ-ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ДІНИ-ҚОҒАМДЫҚ КЕЛБЕТІ ҚОЛЖАЗБА ЖӘНЕ АРХИВ ҚҰЖАТТАРЫНДА)
Семей қаласының тарихын пәнаралық зерттеулер негізінде қарастырудың маңызы өлкетанулық ізденістермен қоса артып келеді. Осы үрдістің қатарында қала тарихымен бірге мәдениет, дін, әдебиет, өнер, экономика салаларында қызмет еткен тұлғалардың өмірі жеке зерттеу нысандарына айналды. Ұмыт болған есімдер мен белгісіз қалған қоғам қайраткерлерінің болмысы мен мұрасын елге таныстыру, оларды ғылыми ортаға жеткізу ісі басты назарға алынды. Мақаланың негізгі мақсаты – Семейде сақталған қолжазбалар негізінде Абайдың заманындағы ғұламалардың жазба мұрасын сөйлетіп, ХІХ ғ. мен ХХ ғ. басындағы дін қайраткерлері жайлы, олардың діндарлығына қатысты жаңа ойларды ғылыми ортаға ұсыну. Семейдегі мұсылман қауымының тарихнамасын қарастыру ісінде татар халқы өкілдерінің діни және қоғамдық қызметтерін зерттеу үлкен үлес қосады. 2023 ж. Семейдің Ескі мұсылман қорымынан табылған Риза хазіреттің қабіртасы оның тұлғасын зерттеуге деген ізденістерді арттырып, жергілікті зиялы қауым арасында қызығушылық пен ғылыми пікірталас туғызды. Риза хазірет ибн Уәлидтің (1810–1876) тұлғасына қатысты деректерді топтап, оның өңірдегі қызметін саралай келе, Семейдің сол кездегі діни-қоғамдық келбетін жандандыру осы мақаланың өзектілігін ашуға негіз болды. Сондай-ақ Семейдің көне мешіттеріне архив материалдары негізінде тарихи-салыстырмалы талдау жүргізіліп, олардың қала аумағындағы атаулары қарастырылды. Нәтижесінде Риза хазіреттің медресесіне қатысты деректер мен Семейдің ХІХ–ХХ ғ. басындағы рухани-мәдени келбетін ашатын кейбір материалдарға талқылау жүргізілді.
Семей, діни-қоғамдық қызметтер, Риза хазірет, Абай Құнанбайұлы, ғұлама, мешіт-медресе, діндарлық, қолжазба, пәнаралық зерттеулер, өлкетану.
Copyright (c) 2025 Мадияр Г. Насыров, Мұхтарбек Қ. Каримов (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
The influence of exiled poles on social and cultural life of Eastern Kazakhstan inthe XIX - early XX centuries
Among the representatives of different ethnic groups living in the multi-ethnic, multi-religious society of Kazakhstan, there is also a place for representatives of the Polish one. Poles first appeared on the territory of Kazakhstan in the XVIII century. They were Polish rebels who were exiled by the tsarist government to the Kazakh land. The local authorities forcibly attached them to the population of Ural and Siberian Kazakhs against their will. The exiled Poles participated in the national liberation revolts in Poland against the Russian Empire in 1830-1831, 1863-1864. A significant part of them was nobles. Among the Poles were many poets and writers, artists and doctors, engineers and lawyers. The article analyzes the contribution of exiled Polish figures to the public atmosphere and cultural transformation of Kazakhstan, tells about individual representatives of the Polish ethnic group, which has contributed to the socio-economic development of East Kazakhstan. The authors conclude that the objective studying of the problem of the history of the Poles on the territory of Kazakhstan is of great scientific importance both for ethno geographical history and for the consolidation of Kazakhstani society and the consolidation of national integrity in modern conditions.
Poles, culture, figures, scientists, exiles, Eastern Kazakhstan.
Copyright (c) 2025 Bakyt Zh. Atantayeva, Raushan D. Akhmetova, Meruyert B. Ibrayeva (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Шығыс Қазақстанның қазақ тұрғындары зерттеушілер еңбектерінде (ХІХғ. соңы - ХХ ғ ).
Мақалада Қазақстанның шығыс аймағы қазақтарының зерттелуіне байланысты мәселелер туралы қарастырылған. Мақаланың басты мақсаты – Шығыс Қазақстан қазақтарының мәдеиетін зерттеген ғалымдардың еңбектерін саралау болып табылады. Қазақ даласы туралы жазба деректер патшалық Ресейдің отарлау саясатына байланысты көбейе түсті. Патша шенеуніктерінің жазба деректері толық зерттеулерге, таза ғылыми еңбектерге жатпаса да зерттелініп отырған тақырыпқа қажетті мағлұматтар береді және де бұл еңбектердегі қазақ өмірі жайындағы деректердің библиографиялық мәні қазірге дейін жойылған жоқ.
Этнос, ұлт, этнография, салт-дәстүр, киім, қолөнер
Copyright (c) 2025 М.Қ. Егізбаева (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Land reforms of the soviet period and the position of the Kazakh intelligentsia
This article analyzes the essence of land reforms during the Soviet era and their impact on Kazakh society. The land policies implemented by Soviet authorities, particularly collectivization and forced sedentarization, brought fundamental changes to the traditional economic system of the Kazakh people. As a result, the nomadic and semi-nomadic population was forced to settle, leading to severe consequences such as economic crisis and famine. Additionally, the article examines the positions of Kazakh intellectuals regarding these reforms. Although the views of Alash figures and Soviet-era national intellectuals on land issues varied, their primary goal was to preserve the land, culture, and livelihood of the Kazakh people. Some cooperated with Soviet authorities and supported certain aspects of the reforms, while others opposed the injustices of land policies and criticized them. The article aims to assess the long-term consequences of Soviet agrarian policies and to historically evaluate the role and struggle of Kazakh intellectuals in this issue. The article also examines the contradictions and contentious issues of the national-territorial delimitation of the Soviet republics, which, in turn, was one of the factors influencing the ethnic and state unity of the Kazakh people.
Soviet authorities, land reforms, collectivization, sedentarization, Kazakh intelligentsia, Alash figures, land issue, agrarian policy, famine, historical analysis
Copyright (c) 2025 Aisara A. Oralbekova (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Лесные ресурсы в Либерии: вопросы устойчивого управления и рольмеждународного сотрудничества
В статье рассматриваются состояние, особенности использования и подходы к управлению лесными ресурсами в Либерии — стране, более 40% территории которой покрыто лесами и которая обладает одними из крупнейших участков сохранившихся тропических лесов в Западной Африке. В статье подчеркивается экономическое, экологическое и геополитическое значение лесной промышленности Либерии, а также рассматриваются проблемы незаконной вырубки леса, слабого институционального потенциала и экологической деградации. Особое внимание уделяется роли международных организаций в содействии устойчивому управлению лесами. В статье освещаются как потенциал, так и уязвимые стороны лесного сектора Либерии, отмечается напряженность между экономическим развитием, основанным на ресурсах, и защитой окружающей среды. Исследование указывает на необходимость совершенствования механизмов управления и развития правовой базы для достижения устойчивого использования лесных ресурсов. Опираясь на официальные данные, тематические исследования и обзоры политики, исследование способствует более широкому пониманию проблем управления лесами в нестабильных и зависящих от ресурсов экономиках.
управление ресурсами, Либерия, устойчивое развитие, деградация ресурсов, устойчивое управление ресурсами, международные организации.
Copyright (c) 2025 Тахира А. Камалджанова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Депортация, көші-қон үдерістерінің Шығыс Қазақстанныңэтнодемографилық құрамына ықпалы (1930-1950 жж.)
Бұл мақалада 1930–1945 жылдар аралығындағы Шығыс Қазақстан өңірінде орын алған этнодемографиялық процестер жан-жақты қарастырылады. Кеңестік тоталитарлық жүйенің қатаң әлеуметтік-саяси реформалары, ұжымдастыру, ашаршылық, қуғын-сүргін, соғыс жылдарындағы көшіп-қону қозғалыстары өңірдің этникалық құрамына, халық санына және оның әлеуметтік құрылымына елеулі өзгерістер енгізді. Аталған кезеңде өзге ұлт өкілдерінің (мысалы, корей, неміс, шешен, ингуш, поляк және басқа да этностардың) мәжбүрлі депортация арқылы Шығыс Қазақстанға қоныстандырылуы, жергілікті қазақ халқының демографиялық ахуалына кері әсерін тигізді. Сонымен қатар, индустрияландыру мен соғысқа байланысты ішкі көші-қон қозғалыстары аймақтың этникалық картасын қайта қалыптастырды. Мақалада архивтік деректер мен ғылыми әдебиеттерге сүйене отырып, осы этнодемографиялық өзгерістердің себептері мен салдары, сондай-ақ олардың аймақтық ерекшеліктері талданады. Зерттеу нәтижелері Шығыс Қазақстандағы этносаралық қатынастар мен демографиялық үдерістердің тарихи негіздерін түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар А.Н. Алексеенконың, Т. Омарбековтың, М. Қозыбаев сияқты демограф ғалымдардың еңбектерінен де зерттеулер келтірілді. Қоныс аударылған халықтар мен ұлт өкілдерінің құрамы талданып талқыланды. 1940-1950 жылдар ғылыми түрде қатаң бағалауды, оң және теріс жақтарын қатар қарастыруды қажет ететін қазіргі замандағы Қазақстан тарихындағы күрделі және қайшылыққа толы кезең болып табылады. Тақырыптың аз зерттелгендігі, күрделілігі және маңыздылығы әсіресе Шығыс Қазақстан өңірі үшін қажетті жағдай болмақ.
саясат; ұйым; ұлт; шекара; халық; облыс; этнос; депортация; эвакуация; көші-қон.
Copyright (c) 2025 Танакоз У. Джакипова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Манаш Қозыбаев – ұжымдастыру, ашаршылық және қуғын-сүргінмәселелерінің ірі зерттеушісі
Мақаланың мақсаты М. Қозыбаевтың еңбектеріндегі негізгі тақырыптар мен әдістемелік тәсілдерді анықтай отырып, оның ғылыми мұрасын талдап, жүйелеу және ғылыми зерттеу жұмысын жүргізудегі алғашқы қадамдары және Отан тарихын зерттелуіне қосқан үлесін ғылыми тұрғыда талдау. Ғалымның 1985-2002 жылдар аралығында жарық көрген көне заманнан бастап, XX ғасыр басындағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелеріне, 20-50 жылдары кеңестік өкімет тарапынан жүргізілген тәркілеу, ұжымдастыру, қуғын-сүргін нәубетіне, тұлғатануға қатысты еңбектерінің тарих ғылымында алатын орны мен маңызын зерделеп, ғылыми баға беру. Көрнекті ғалымның бүкіл ғұмыры өз ұлтының тарихын түгендеуге, бүтіндеуге арналды. Ғалым тарих ғылымының негізгі салалары бойынша терең де көлемді зерттеулер жүргізді. Кеңес тарихын зерттеумен ғана шектелмей, өткен тарихымызды қалпына келтіруде ғалым Манаш Қозыбаев өлшеусіз үлес қосты. Тәуелсіз Қазақстан концепциясын қалыптастырудағы ролі мен отандық тарих ғылымында М.Қ. Қозыбаевтың ғылыми мұрасы оның ішінде тарих ғылымына қосқан мұрасы қазіргі заман талабына сай кешенді түрде талданды. Еңбектің деректік негізін Манаш Қабашұлының ғылыми еңбектері: энциклопедиялық жинақтары, монографиялары, мақалалары және ғылыми-публицистикалық жұмыстары, мерзімдік баспасаөз беттерінде жарияланған сұхбаттары құрайды. М.Қозыбаевтың ұйымдастырушылық қабілеті, жылдар бойы жинаған тәжірибесі, терең білімі, болашақты дұрыс бағамдай білуі, алға қойған міндеттерді толық жүзеге асыра білу қабілеті – ғалымның бірден көзге түсетін ерекше қасиеттері еді. Ол тәуелсіздік таңында тұтас тарих ғылымының концепциясын айқындау ісіне жетекші болып, ғылым академиясының қабырғасындағы Тарих және этнология институтында тәуелсіздік тарихын жаңаша ойлап, батыл жазатын тарихшылардың буынын қалыптастырды. Ғалымның тәуелсіздік алғаннан кейінгі ашыла түскендігін оның осы тұстағы жазған еңбектері, көтерген мәселелері мен тұжырымдары айқын көрсетеді. Ғалымның ғылыми мұрасына байланысты көптеген ғалымдар тарихнамалық сипатта пікірлері мен ойларын білдіріп, ғалымның тарихи еңбектері ғалымдар тарапынан жоғары бағаланды. М.Қ. Қозыбаевтың елімізде Отандық тарих ғылымының қалыптасуына, дамуына, оның өзекті мәселелерін шешуге арналған ой-пікірлері, қол жеткен нәтижелері мен қалдырған мол ғылыми мұрасы еңбекте қарастырылып, ғалым ретінде қалыптасуы кезіндегі өмір жолы мен тұлға ретінде қалыптасуына жан-жақты талдау жасалды. Қорытынды. Манаш Қабашұлы Қозыбаевтың еңбектерінде Қазақстан тарихының күрделі мәселелері, ақтаңдақтары ақиқат тұрғысынан шешіліп қана қоймай, халықтың ұлттық санасының оянуына, қалыптасуына үлес қосты.
қазақ тарихы, тарихи сана, ұжымдастыру, ашаршылық, тәркілеу, қуғынсүргін, ғылыми мұра, тәуелсіздік.
Copyright (c) 2025 Құралай Ш. Аубакирова, Қымбат Қ. Байсарина (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Зайсан қаласының сауда-экономикалық дамуына үлес қосқан кәсіпкерлер(ХIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басы)
Бұл зерттеу жұмысы ХІХ ғасырдың екінші жартысы - ХХ ғасырдың басындағы Зайсан өңіріндегі кәсіпкерлік қызметті талдауға және зерттеуге бағытталған. Шығыс Қазақстан аумағында орналасқан Зайсан қаласы кәсіпкерлік тарихынан мол деректер береді. Бұл кезеңде Шығыс Қазақстан аймағында орналасқан Семей, Өскемен, Зайсан, Көкпекті сияқты қалалар мен ірі елді-мекендер ірі сауда орталықтарына айналды. Өйткені өңір аталған кезеңде аймақтағы маңызды сауда-экономикалық орталықтардың бірі болды. Зерттеуге қаланың географиялық орналасуы, оның үстінен, су жолы да бар, сауда жолдарының өтуі және басқа аймақтармен байланысы сияқты Зайсандағы кәсіпкерліктің дамуына ықпал еткен факторларды талдау кіреді. Сонымен бірге, кәсіпкерліктің дамуына әсер еткен саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайлар, оның ішінде демографиялық және өңірдің ұлттық құрылымындағы өзгерістер де қарастырылды. Зерттеуде Зайсанның экономикалық өміріндегі кәсіпкерлер мен кәсіпшіліктің алатын орны, олардың қала және бүтіндей аймақтың дамуына қосқан үлестері талданды. Кәсіпкерлердің білім беру ісі, мәдениетті көтеру сияқты салаларға және т.б қатысты меценаттық қызметтеріне де ерекше назар аударылды.
Зайсан, кәсіпкерлік, сауда, көпестер, жәрмеңке, татарлар, тарих, экономика, тұлға, мәдениет
Copyright (c) 2025 Тоты А. Кариева, Ұлжан С. Сайранбекова (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Традиции, обряды и верования,связанные с рождением детей у азербайджанцев Грузии (XIX-начало XX вв.)
Статья посвящена традициям, обрядам и верованиям, связанным с рождением детей у грузинских азербайджано-тюрков. Подчеркивается, что, как и у всех тюркских народов, у грузинских азербайджанцев-тюрков в XIX – начале XX вв. рождение ребенка как продолжателя рода считалось важнейшей задачей семьи и залогом ее будущего благополучия. Бездетность рассматривалась как тяжелый грех, и отношение общества к таким парам было крайне негативным. Поэтому, если невеста в течение нескольких месяцев после свадьбы не беременела, считалось, что на нее наведен сглаз – «чиллу». Историко-этнографические материалы фиксируют проведение различных обрядов и ритуалов, связанных с уходом невесты из дома и с обрядами очищения. Особое значение придавалось символическим действиям: девушку водили вокруг плодоносящего дерева, веря, что как дерево приносит плоды, так и невеста вскоре станет матерью. Родственники и близкие активно участвовали в обрядах снятия сглаза и порчи, считая, что тем самым открывают все закрытые пути к материнству. Подобные практики отражают синкретизм верований, где бытовые традиции переплетались с магическими представлениями и народной медициной. Изучение этих обычаев имеет важное значение для понимания этнокультурной специфики региона и сохранения духовного наследия тюркских народов Кавказа, а также позволяет глубже осмыслить ценность семьи и материнства в традиционном обществе.
азербайджанцы Грузии; рождение детей; вера; тюркские народы; отношение к мальчикам и девочкам.
Copyright (c) 2025 Асад Алиев (Автор) https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Семей қаласындағы ғылыми және ағарту мекемелері мен қоғамдардыңқызметі
Мақалада Семей қаласындағы ғылыми жəне ағартушылық мекемелердің қызметі талданып, олардың өңірдің ғылыми, мəдени жəне білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуына қосқан үлесі қарастырылады. Зерттеуде 1902 жылы құрылған Батыс Сібір бөлімінің Семей бөлімшесінің рөліне ерекше назар аударылады. Бұл ұйым Статистикалық комитеттің қызметін жалғастырып, өңірдегі ғылыми зерттеулердің жүйелі жүргізілуіне негіз қалады. Оның зерттеу аясы Семей облысымен шектелмей, Сібір мен Жетісудың іргелес аумақтарын да қамтыды. Мақалада қоғам жүргізген экспедициялар мен геологиялық зерттеулердің нəтижелері сараланып, олардың өңір экономикасына, ауыл шаруашылығы мен өнеркəсіптің дамуына ықпалы талданады. Сонымен бірге, 1930-жылдары құрылған ғылыми-зерттеу станцияларының өсімдіктерді зерттеу, селекция жəне мал шаруашылығын дамытудағы қызметі, сондай-ақ өңірдегі алғашқы метеорологиялық станцияның ғылыми жəне тарихи маңызы зерделенеді. Зерттеу барысында губерниялық өлкетану музейінің, Абай мемориалдық музейінің жəне губерниялық мұрағаттың ғылыми-зерттеу бағытындағы жұмыстары қарастырылады. Кітапхана ісінің өрістеуі, мерзімді баспасөздің таралуы жəне газет басылымдарының аймақтың білім беру мен мəдени өміріндегі маңызына ерекше мəн беріледі. Талдау нəтижесінде ғылыми жəне ағартушылық мекемелердің, əлеуметтік-саяси өзгерістерге қарамастан, тарихи мұраны сақтау, ғылыми білімді кеңінен тарату жəне өңірдің зияткерлік əлеуетін қалыптастыру ісіне қосқан елеулі үлесі анықталады. Ғылыми жəне ағарту ұйымдардың қызметі өңірдің əртүрлі аймақтары мен көршілес территориялар арасындағы мəдени жəне ғылыми байланыстардың нығаюына ықпал еткендігі айқындалады.
Семей; ғылыми мекеме; ағарту ұйымдары; орыс жағырапиялық қоғамы; мерзімді баспасөз; архив, кітапхана; тарихи зерттеулер.
Copyright (c) 2025 Редакция журнала следует закону об авторском праве Республики Казахстан и соответствующим международным соглашениям. Авторы сохраняют свое авторское право и предоставляют журналу «Вестник Университета Шакарима. Серия исторические науки» право первой публикации рукописи. Автор имеет право копировать и распространять материал на любом носителе и в любом формате при условии соответствующей ссылки на журнал. Читатели, пользователи могут свободно копировать, распространять и адаптировать материал при условии указания авторства работы и ссылки на этот журнал. https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Традиции, обряды и верования, связанные с рождением детей у азербайджанцев Грузии (XIX-начало XX вв.)
Статья посвящена традициям, обрядам и верованиям, связанным с рождением детей у грузинских азербайджано-тюрков. Здесь отмечается, что, как и у всех тюркских народов, у грузинских азербайджанцев-тюрков в начале XIX и XX веков рождение ребенка как продолжателя поколения было важнейшей задачей семьи. Бездетность считалось грехом, к таким парам в народе относились очень плохо. Поэтому, если невеста через какое-то время (около 2–3 месяцев) после свадьбы не забеременела, предполагалось, что она впала в сглаз — «чиллу». Согласно историко-этнографическим материалам, проводились различные ритуалы по уходу невесты из дома. При этом, чтобы невеста забеременела, ее в саду дома водили вокруг плодовитого дерева. Считалось, что как дерево даст урожай, так и невеста родит чадо. В народе верили в то, что близкие невесты, совершая различного рода ритуалы по снятию сглаза, порчи, тем самым открывают все закрытые дороги невесты по становлению невесты матерью.
Традиции, обряды и верования, связанные с рождением детей уазербайджанцев Грузии (XIX-начало XX вв.)
ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Шығыс Қазақстанның демографиялықдамуының негізгі тенденциялары
Бұл мақалада Шығыс Қазақстан және Семей өңірлерінің демографиялық жүйесінің дамуы мен құрылымы жан-жақты талданады. 1959 және 1989 жылдардағы халық санағы нәтижелерін пайдалана отырып, аймақтар арасындағы халық санының динамикасы, орналасу ерекшеліктері, ұлттық және жас-жыныстық құрамы салыстырылды. 1950–1980 жылдары қазақ халқының табиғи өсімі аймақтың этникалық құрамында айтарлықтай өзгерістерге себеп болды, ал орыс халқының саны табиғи кему және көші-қон арқылы азайды. Бұл кезең қазіргі шығыс өңірдің демографиялық құрылымын анықтауда маңызды рөл атқарды. Қазақстанның шығыс өңірі ұлттық құрамының ерекшелігі – аймақта қазақ және орыс ұлттарының басымдылықта болуында. 1950–1960 жылдардағы қазақтардың «демографиялық жарылыс» кезеңі осы өңірде аталған этностың табиғи өсімінің ұлғаюына әкеліп, шын мәнінде ХХ ғасырдың 50–80-жылдарында орын алған өзгерістердің триггеріне айналды. Орыс этносы санының азаюы табиғи кетудің және механикалық азаюдың нәтижесінде болды. Осы жылдар Шығыс Қазақстан облысының қазіргі демографиялық жағдайын қалыптастыруда маңызды кезең болды. Мақаланың өзектілігі – 1950–1980 жылдары орын алған демографиялық процестердің өңірдің демографиялық ахуалын анықтаудағы маңызды тарихи кезең ретінде демографиялық тенденцияларды зерттеуге негізделгенінде. Қазіргі таңда қалыптасып отырған демографиялық үрдістердің қайнары – осы 30 жылдықтың жемісі болды. 1950–1980 жылдары туған балалар қазіргі адам сапасы деңгейінде маңызды рөл атқарып, қазіргі ұлттық жас құрамын құрап, Қазақстанның шығыс өңірінің демографиялық дамуының айқын көрінісі болып отыр. Демографиялық процестердің аймақтың әлеуметтік және ұлттық дамуына тигізген әсерін зерттеу негізге алынды.
Шығыс Қазақстан, демографиялық даму, табиғи өсім, қоныстану, этникалық құрам, халық саны
Семей округінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыру: әкімшілікозбырлық және оның салдары (1928-1930 жж.)
1920–1930 жылдары Қазақстанда жүзеге асырылған саяси-экономикалық реформалар әлеуметтік және мәдени тұрғыда орны толмас өзгерістерге алып келді. Кеңес үкіметінің аграрлық саясаты, оның ішінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыру шаралары қазақ халқының дәстүрлі өмір салты мен шаруашылық құрылымын түбегейлі өзгертіп, ауылдық аймақтардағы әлеуметтік тұрақсыздықты өршітті. Қазіргі таңда осы тақырып шеңберінде отандық және шетелдік тарихшылардың зерттеулері көптеп жүргізілуде. Олардың еңбектерінде ұжымдастырудың себептері мен салдарын талдау, сондай-ақ осы реформалардың қазақ халқының тарихи және мәдени дамуындағы терең іздеріне қатысты жаңа көзқарастар мен тұжырымдар қалыптасып отыр. Дегенмен, өңірлік деңгейде, яғни Қазақстанның әрбір аймағындағы ұжымдастыру шараларының ерекшеліктері мен жергілікті халыққа тигізген әсеріне қатысты зерттеулер әлі де жеткіліксіз. Өңірлік тұрғыдан жүргізілген зерттеулердің аздығы ұжымдастыруды іске асыру ауқымы мен оның жергілікті ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік бермей отыр. Осы бағыттағы зерттеулердің артуы, жергілікті жағдайлар мен халықтың қоғамдық-саяси жағдайын нақтырақ бағалауға ықпал етері сөзсіз. Мақалада 1928–1930 жылдары Кеңес Одағының ауыл шаруашылығын ұжымдастырудың алғашқы кезеңі және оның Қазақстанның шығысында жүзеге асу ерекшеліктері архивтік деректер мен статистикалық материалдар негізінде талданып, ұжымдастыру саясатының аймақтық сипаттары мен салдары қарастырылады. Зерттеу барысында, ең алдымен, ұжымдастырудың себептеріне, соның ішінде мемлекетке астық өткізу жоспары аясында орын алған асыра сілтеулер, жергілікті органдардың заңсыз әрекеттері және БК(б)П ОК басшылығы тарапынан ауыл тұрғындарына бағытталған әділетсіз саясатына назар аударылған. Сонымен қатар, авторлар ұжымдастыру шараларының қазақ ауылдары мен орыс тілді тұрғындар шоғырланған аудандарға тигізген зардаптарын салыстырады.
Ұжымдастыру, ауыл шаруашылығы, реформа, экспроприация, миграция, қарсылық, көшіп кету, жер аудару, жергілікті органдар, асыра сілтеу.
Copyright (c) 2025 Б. Атантаева, А. Ботабекова, М. Турлыбаев https://creativecommons.org/licenses/by-nc/4.0
Мақалада қазіргі Қазақстан аумағында орналасқан Кеңес Одағындағы ең атақты еңбекпен түзеу лагерлерінің бірі — Карлагтың ауыл шаруашылығының тарихы мен жағдайы қарастырылады. Лагерь басшылығының ауыл шаруашылығын лагерьдегі азық-түлік қауіпсіздігі мен өзін-өзі қамтамасыз ету құралы ретінде қалай пайдаланғанына ерекше назар аударылады. Авторлар Карлагтағы ауылшаруашылық өндірісін ұйымдастыруды, оның ішінде техниканы, технологияны жəне басқару əдістерін қолдануды талдайды. Мақалада ауылшаруашылық қызметінің негізгі көріністері, өндіріс тиімділігі, лагерь мен аймақтың экономикасына əсері, сондай-ақ лагерьдің аграрлық саясатының ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеу архив құжаттарды, қолжазбаларды жəне Карлаг зерттеушілерінің күнделіктерін жүйелі талдауға, сондай-ақ қазіргі заманғы ғылыми зерттеулер деректеріне негізделген. Архив фотоматериалдары, Карлагтағы ауыл шаруашылығы өндірісінің негізгі көріністерін бейнелейтін диаграммалар мен кестелер ұсынылған. Бұл Карлаг құрылымындағы ауыл шаруашылығының рөліне жан-жақты баға беруге жəне оның Кеңес Одағындағы еңбекпен түзеу лагерлерінің тарихын зерттеу үшін маңызын анықтауға мүмкіндік береді.
Карлаг; егіншілік; еңбекпен түзеу лагерлері; Кеңес Одағы; ауыл шаруашылығы саясаты; архив материалдары; тарихи зерттеулер.
Автор данного исследования взял на себя задачу дать развернутый обзор правлению четырех ханов Мерва, начиная с 1880-х гг. XIX в. Этот период ознаменован приходом на туркменскую землю солдат Российской империи и образованием здесь Закаспийской области. Оставаясь во главе управления краем, новое руководство решило привлечь туркменскую элиту в вопросе административного управления и оптимального функционирования власти на местах. В Мерве было решено воспользоваться практикуемой у туркмен четырехвластной системой управления. В Закаспийской области вводится новая система административного управления, состоящая из округов и приставов, позже преобразованных в уезды. Тема эта актуальна и на сегодняшний день детально не изучена в туркменской историографии. Представленные биографические материалы четырех ханов весьма интересны, так как ни одна из этих личностей в отдельности ранее не подвергалась глубокому анализу. Привлечение большого количества зарубежных, главным образом российских, источников стало надежной базой для научных изысканий. Глубокий анализ имеющихся данных, а также применение историко-сравнительного метода изучения помогли сформировать общую картину исследуемого периода и дать объективную оценку каждой персоне этой четверки. Автор надеется, что полученный результат станет хорошим подспорьем для дальнейших исследований в этом направлении и найдет свое применение при написании учебников и хрестоматийных пособий для высших и среднеобразовательных учреждениях страны.
: Закаспийская область; Мервский уезд; Российская империя; приставства; милиция; туркмены; Сары-хан; Майлы-хан; Юсуп-хан; Мурат-хан